Một tiếng cành khô gãy vụn vọng lại trong bóng chiều tranh tối tranh sáng dọc con suối bìa rừng. Giữa các bóng nắng rọi xiên kẽ lá, một thân hình vĩ đại nặng tròn 2 tấn đầm mình lạnh ngắt trong lớp bùn lầy, khịt mũi tỳ trán lên thân gỗ ẩm ướt. Cỗ xe bọc thép ngái ngủ ấy mang trên mũi một chiếc sừng đơn độc bằng bắp tay người lớn. Đó là tê giác Java – loài thú có vú nguy cấp nhất hành tinh: chưa đến 80 cá thể còn sống trong tự nhiên. Chỉ còn vỏn vẹn dưới 80 con giấu mình tại mỏm đảo hoang vắng của Indonesia.
| Tên khoa học | Rhinoceros sondaicus |
| Phân loại | Lớp Thú, Bộ Guốc lẻ (Perissodactyla), Họ Tê giác |
| Kích thước | Dài 3.1 – 3.2 mét, tính cả đuôi |
| Cân nặng | Từ 900kg đến 2,300 kg (2.3 tấn) |
| Tình trạng bảo tồn | Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered – IUCN) |
Cấu Tạo Cơ Thể: Da Xếp Nếp Và Môi Nhọn
Nếu tê giác châu Phi mang thân hình mập ú tròn đầy cùng bộ sừng kép đe dọa, thì tê giác Java trông hệt như một chiến binh thời tiền sử khoác áo giáp xích. Làn da xám xịt dày cộm của chúng rủ xuống thành từng nếp gấp sâu rạch ngang vai, rãnh cổ lớn nhăn nheo và phủ dọc sườn lưng bụng giống thắt lưng. Các mảng rãnh nếp xen kẽ có mô đa giác lục giác hơi lồi lên, tạo hiệu ứng thị giác cứng cáp như kim loại bọc da.
Tuy ngoại hình cồng kềnh là vậy, nhưng lớp nếp gấp ở cổ áo hoàn toàn được sinh ra để xoa dịu cái nóng bức của rừng rậm. Máu bơm róc rách lên mạng lưới mỏng nằm kẹp ở các rãnh sâu giúp tản nhiệt gấp chục lần tốc độ bình thường qua bay hơi. Đó cũng là lý do bọn khổng lồ này mắc chứng nghiện ngâm bồn tắm bùn dai dẳng nhất nhì giới động vật. Nếu không được tắm bùn thường xuyên, da chúng dễ bị rận và ký sinh trùng tấn công. Tê giác Java đôi khi đào phá bờ đất để tạo ra vũng bùn đủ rộng để ngâm mình.
Sở hữu chiếc mõm nhọn nhô dài linh hoạt giống hệt ngón tay kẹp của người, tê giác thao túng rất chuẩn xác khẩu phần ăn. Thay vì gặm cỏ mặt đất bằng phẳng vất vả, chúng nhai xé hơn 150 giống cây mọc thấp, rướn thân bẻ nát những thân lau mây cứng gãy vỡ, chóp chép nhai lại rồm rộp những cành tre to lớn để hấp thụ năng lượng.
Sừng Đơn Và Áp Lực Từ Nạn Săn Bắt
Điểm độc nhất ở loài tê giác Java (thuộc nhánh sondaicus) là chúng thường chỉ mọc 1 sừng duy nhất và nhô cao mọc phớt ngay trên cầu mũi. Sừng này cấu tạo hoàn toàn bởi keratin – phân tử kết dính 100% y hệt nếp tóc con người và vuốt chổi. Tuy nhiên, niềm tin sai lầm trong y học cổ truyền về tác dụng chữa bệnh của sừng tê giác đã khiến hàng nghìn cá thể bị giết chết.
Khác xa anh em Phi châu bạo gan thích tông nhau lao vào tử chiến, tê giác Java là kẻ ẩn dật nhút nhát và sợ tiếng động hơn tất thảy. Trong các góc rừng vắng, người ta hiếm khi nhìn tận mắt chúng đụng độ xô xát gay gắt. Khi hai con đực tranh giành lãnh thổ, chúng dùng răng hàm dưới sắc để cắn nhau, không dùng sừng. Vết cắn từ hàm dưới có thể gây thương tích nghiêm trọng.
Giảm thiểu cọ xát hết công suất, lũ thú chậm chạp chủ động phun xịt nước tiểu đắng ngắt lên các bui cây cỏ ven vách đá nham thạch để đánh mùi khu vực sinh sống, vừa đe dọa từ xa, vừa rao bán tín hiệu tìm kiếm bạn đời rực rỡ đầy thô sơ nồng nặc.
Tiếng thở dài từ Vườn Quốc Gia Cát Tiên
Câu chuyện về tê giác một sừng Java tại Việt Nam là bản án phẫu thuật đau đớn khó lòng tẩy xóa của nền bảo tồn trong nước. Hàng trăm năm trước, dải rừng nhiệt đới trù phú dọc Campuchia kéo tới Nghệ An – Lâm Đồng từng là cữ lãnh thổ màu mỡ nơi hàng ngàn con tê giác ngâm mình trong đầm lầy trải rộng. Sự bành trướng của nền lúa nước và nòng súng săn ráo riết từ thập kỷ 80 đẩy vương quốc này lên đài tử hình.
Năm 1988, ánh sáng hy vọng bừng ló rực rỡ khi người dân kinh ngạc bắn chết một con lợn rừng khổng lồ kỳ dị có sừng ở vùng ven sông Đồng Nai. Kể từ đó, chính phủ đã thành lập riêng khu bảo tồn tự nhiên Cát Tiên phục vụ loài phân nhánh Nam Đông Dương (viết tắt là Rhinoceros sondaicus annamiticus). Bọn học giả ngoại quốc tin rằng khoảng một tá tê giác sót lại đang oằn mình trong đầm lầy le lói ánh hy vọng thắp lại quần thể chục con cho con cháu Việt.
Nhưng thảm kịch giội xuống dập dồn. Đầu năm 2010, kiểm lâm bàng hoàng xót xa phát hiện xác chú tê giác cái mục rữa tàn bào với khớp xương bị bẻ nát dập vụn vì rơi vào bẫy, và hộp sọ bị những tay trộm băm nát để đánh cắp đi khúc sừng. Đây được kết luận qua giám định gen là cá thể cuối cùng tồn tại tại Việt Nam. Nếp nhăn gấp trên da tê giác chính thức rời bỏ đất Việt, đánh dấu sự tuyệt chủng hoàn toàn của nhánh tê giác Java tại Việt Nam.
Ujung Kulon: Nơi Trú Ngụ Cuối Cùng
Chỉ với khoanh đầm lầy núi rừng nhỏ bé của hòn đảo mũi nhọn Ujung Kulon thuộc Indonesia, khoảng 76 cá thể Java đang cầm cự từng ngày với bão tố động đất giông tố. Quần đoàn ít ỏi tụm quanh ranh nếp giao phối khép kín khiến sinh sản cận huyết kéo tuột tuổi thọ và khả năng phòng vệ bệnh tật xuống dưới đáy rủi ro. Chính quyền Indonesia thắt chặt tuần tra vây kín bằng pháo thuyền và vách ngăn điện bảo vệ lũ thú đắt giá nhất hành tinh sống ẩn náu giữa cánh rừng rậm rạp.
Các câu hỏi thường gặp
Sừng tê giác Java khác gì sừng tê giác châu Phi? Khác với hai chiếc sừng mọc trước sau như giáo nhọn của đại đa số tê giác châu Phi, sừng tê giác Java là sừng đơn và ngắn hơn rất nhiều (thường chỉ 20 cm). Đặc biệt, thực tế hầu như chỉ con đực mới mọc sừng nhú lên khỏe khoắn, còn tê cái hoặc nhẵn thín, hoặc lồi vỏn vẹn vài cục bứu bằng đầu ngón tay.
Tại sao Việt Nam lại tuyên bố tê giác tuyệt chủng vào năm 2010? Tháng 4/2010, cá thể tê giác một sừng hoang dã duy nhất còn lại gục ngã tại Vườn quốc gia Cát Tiên. Xương chân nó rạn gãy vì mắc bẫy thợ săn trộm, riêng hộp sọ bị cưa vỡ toác thành từng mảnh để đánh cắp sừng quý. Sự kiện này khép lại vĩnh viễn trang sử tồn tại của nhánh tê giác Việt Nam.
Da tê giác làm bằng gì mà trông như áo giáp? Lớp da xếp nếp xám xịt đó thực chất mềm và mỏng hơn ấn tượng thị giác. Những rãnh gấp chằng chịt giúp máu lưu thông để tản nhiệt ra ngoài trong môi trường rừng rậm oi bức. Đám da cổ nhăn nheo ấy hoàn toàn nhạy cảm tột độ trước mũi đốt hay rận bu bám.
Môi nhọn trên mồm tê giác dùng để làm gì? Tê giác Java chuyên trị bứt lá cây cao thay vì mải miết gặm cỏ mặt đất. Phần môi trên nhọn lỉm vươn dài đóng vai trò hệt như chiếc vòi thu nhỏ tóm lấy các nhành cây lau sậy, quấn vặt lá trước cho vào hàm nhai rồm rộp.
Một con tê giác cái sinh và nuôi con trong bao lâu? Bà mẹ Java mang thai khệ nệ đằng đẵng mất 16 tháng trời mới hạ sinh duy nhất một con non. Đứa con sơ sinh phải theo hầu bú kích sữa từ mẹ nó liên tục suốt hai năm rưỡi ở những góc rừng vắng bóng ánh nắng, một tiến độ nuôi dưỡng chật vật kéo lùi rất sâu thành tựu cấy giống bảo tồn loài vật này.
Với chưa đến 80 cá thể còn lại tại Ujung Kulon, tê giác Java là lời nhắc nhở về hậu quả của nạn săn bắt trái phép và mất môi trường sống. Bài học từ Cát Tiên, một quần thể bị xóa sổ hoàn toàn chỉ trong vài thập kỷ, vẫn còn nguyên giá trị cho công tác bảo tồn ngày nay.
