Nai sừng tấm Á-Âu

Cân nặng có thể vượt ngưỡng 700 kg và sở hữu bộ sừng trải rộng tới 2 mét. Nai sừng tấm Á-Âu (Alces alces) là một trong những đại diện đồ sộ nhất của họ hươu nai trên toàn cầu. Trái ngược với thân hình cồng kềnh, cấu trúc móng guốc to bản hoạt động như những chiếc giày đi tuyết giúp chúng bước đi dễ dàng trên thảm tuyết xốp hoặc lội qua các đầm lầy ngập bùn để tìm kiếm thức ăn.

Ngoại hình đặc trưng của nai sừng tấm Á-Âu

Đặc điểm nhận dạng nổi bật nhất của con đực là bộ sừng xương khổng lồ. Mỗi bên sừng có thể dài hơn 1 mét, mang hình dáng phẳng và rộng như một chiếc xẻng với tối đa 20 nhánh nhỏ chĩa ra ngoài. Cấu trúc sừng mọc từ một khu vực trên hộp sọ được gọi là cuống sừng. Quá trình phát triển này được kích hoạt trực tiếp bởi hệ thống hormone trong cơ thể. Sừng non luôn được bao phủ bởi một lớp da mềm chứa nhiều mạch máu gọi là nhung. Lớp nhung này sẽ tự bong ra vào mùa thu khi sừng đã đạt độ cứng tối đa.

Chỉ có nai đực mới mọc sừng và chúng phải tiêu tốn một lượng năng lượng khổng lồ cho quá trình này mỗi năm. Bộ sừng mọc mới vào đầu mùa hè và sẽ rụng đi khi kết thúc mùa giao phối. Đối với nai cái, bộ sừng lớn không chỉ là vũ khí tự vệ của con đực mà còn là thước đo đánh giá sức mạnh, sự dẻo dai và chất lượng gen trước khi quyết định chọn bạn tình.

Chế độ ăn và hệ tiêu hóa

Môi trường phương bắc khắc nghiệt buộc nai sừng tấm Á-Âu phải có chiến lược ăn uống đa dạng. Chúng sử dụng chiếc môi trên rất linh hoạt để tóm và nhấm nháp những chiếc lá non hoặc chồi cây tươi nhất. Khi mùa đông ập đến và thảm thực vật xanh biến mất, chúng thay đổi hành vi tìm kiếm thức ăn. Chúng dùng móng guốc cào đi lớp tuyết dày để tìm rêu và địa y ẩn sâu bên dưới. Thậm chí, chúng nhai cả những cành cây nhỏ của cây dương hay cây liễu và tước lớp vỏ trực tiếp từ thân cây để cầm cự qua mùa đông.

Hệ tiêu hóa của chúng phải hoạt động liên tục với khối lượng thức ăn lớn. Thực tế, loài nai này chỉ tiêu hóa được chưa tới một nửa lượng thức ăn nạp vào cơ thể mỗi ngày. Điều này dẫn đến việc chúng thải ra tới 70 kg phân trong một ngày đêm. Phân của chúng thường có hình trụ tối màu, chứa đầy rơm rạ và các phần thực vật chồi lá chưa được tiêu hóa hoàn toàn. Sự di chuyển liên tục của chúng giúp phát tán hạt giống và tạo ra những khoảng trống trong hệ sinh thái rừng rậm.

Tập tính sinh sản và cạnh tranh

Vào mùa thu, những con đực trưởng thành bước vào giai đoạn rống gọi bạn tình. Chúng phát ra những tiếng kêu lớn, trầm đục vang vọng khắp các cánh rừng nhằm thu hút sự chú ý của con cái, đồng thời cảnh báo những con đực đối thủ hãy tránh xa. Tại khu vực lãnh nguyên Bắc Cực trống trải, lượng thức ăn thường phân tán mỏng hơn, dẫn đến việc các con đực thống trị phải cạnh tranh khốc liệt để giành quyền kiểm soát một nhóm nhiều con cái.

Trong suốt mùa sinh sản, con đực dùng gạc cọ xát mạnh mẽ vào thảm thực vật hoặc các thân cây lớn để đánh dấu lãnh thổ. Những cuộc đụng độ là điều khó tránh khỏi. Các con đực lao vào nhau, khóa chặt bộ sừng khổng lồ và dùng toàn bộ sức mạnh cơ bắp để xô đẩy đối phương. Kẻ chiến thắng trong những cuộc đọ sức này sẽ giành được đặc quyền duy trì nòi giống, trong khi kẻ thua cuộc phải rời đi.

Kẻ thù tự nhiên trong hệ sinh thái

Một cá thể trưởng thành khỏe mạnh gần như không e sợ các loài thú săn mồi trong rừng, ngoại trừ con người. Kích thước đồ sộ cùng những cú đá bằng móng guốc cực mạnh đủ sức đập tan nhiều nỗ lực tấn công. Tuy nhiên, những con non hoặc những cá thể già yếu lại là mục tiêu theo dõi thường xuyên của gấu và chó sói.

Một báo cáo quan sát thực địa từng ghi nhận cảnh tượng một con mẹ cố gắng bảo vệ đứa con một tuần tuổi trước một đàn sói trong suốt 10 phút. Bất chấp thể hình vượt trội của mẹ, đàn sói vẫn phối hợp lấn lướt và thành công kéo con non đi. Sói là loài săn mồi đỉnh bảng tại phương bắc, chúng săn từ hươu nai cho đến những loài di chuyển nhanh như lợn rừng hoặc các loài thú gặm nhấm lớn. Theo nghiên cứu từ Metz và các cộng sự (2018), những đàn nai có con đực đã rụng sừng đối mặt với nguy cơ bị sói tấn công cao gấp mười lần so với những đàn có con đực mang sừng đầy đủ.

Ngoài chó sói, xác của nai sừng tấm Á-Âu cũng là nguồn sống quan trọng cho các loài ăn xác thối. Chồn ma (wolverine) là một trong số đó. Dù có đôi chân ngắn giống gấu nhỏ, chồn ma sở hữu bộ hàm cực khỏe có thể xé toạc lớp da dày và nghiền nát xương nai để lấy tủy. Tại khu vực Bắc Mỹ, các loài ăn thịt cỡ trung bình như linh miêu đuôi cộc cũng thi thoảng rình rập để bắt những con nai non đi lạc khỏi tầm mắt của mẹ.

Tình trạng bảo tồn theo dữ liệu IUCN

Trong thời kỳ tiền sử, phạm vi sinh sống của loài này từng trải dài về phía tây đến tận Quần đảo Anh và dãy núi Pyrenees. Áp lực săn bắn kéo dài nhiều thế kỷ đã đẩy lùi khu vực phân bố của chúng về vùng Scandinavia và Đông Âu. Tại châu Á, chúng xuất hiện rộng rãi khắp các dải rừng rậm rạp thuộc khu vực Siberia. Rất may mắn, quần thể tại khu vực châu Âu đã có dấu hiệu phục hồi và tăng trưởng ổn định trong suốt 50 năm qua nhờ các chính sách kiểm soát lâm nghiệp hiệu quả.

Theo Sách Đỏ IUCN, quần thể loài này hiện được xếp vào diện Ít quan tâm (Least Concern). Săn bắn vẫn diễn ra nhưng chủ yếu nhằm mục đích kiểm soát số lượng theo hạn ngạch nghiêm ngặt. Những nỗ lực bảo vệ môi trường sống lãnh nguyên và rừng rậm đang giúp duy trì nguồn gen khỏe mạnh cho loài hươu lớn nhất thế giới này.

Mối liên hệ với Việt Nam

Là loài động vật biến nhiệt cỡ lớn thích nghi với môi trường băng tuyết, nai sừng tấm Á-Âu hoàn toàn vắng bóng tại khu vực Đông Nam Á. Ở Việt Nam, đại diện lớn nhất của họ hươu nai trong tự nhiên là nai đen, sinh sống tại các khu rừng nhiệt đới gió mùa. Khí hậu nóng ẩm và địa hình rừng rậm dây leo chằng chịt tại nước ta không cho phép một loài mang bộ sừng vướng víu rộng 2 mét như chúng di chuyển và sinh tồn. Độc giả Việt Nam thường chỉ bắt gặp hình ảnh về loài vật uy dũng này qua các chương trình truyền hình thực tế về thiên nhiên Bắc Âu.

Nai cái sẽ sinh một hoặc hai con non vào mùa hè năm sau. Những con non này phát triển nhanh chóng, được mẹ cai sữa sau sáu tháng và bắt đầu học cách chống chọi với mùa đông đầu tiên trong đời.

Câu hỏi thường gặp

Nai sừng tấm Á-Âu ăn gì để sống qua mùa đông?

Vào mùa đông, chúng dùng móng guốc cào tuyết để ăn rêu và địa y. Chúng cũng nhai cành non của cây dương, cây liễu và tước lớp vỏ trực tiếp từ thân cây để bổ sung chất xơ.

Sừng của chúng có mọc lại không?

Có. Chỉ con đực mới mọc sừng và bộ sừng này rụng đi vào cuối mùa sinh sản mỗi năm. Sang mùa hè năm sau, một bộ sừng mới lớn hơn sẽ tiếp tục mọc lên từ hộp sọ của chúng.

Nai sừng tấm Á-Âu phân bố chủ yếu ở đâu?

Chúng sinh sống ở các khu rừng taiga và lãnh nguyên ôn đới thuộc khu vực Bắc Âu (Scandinavia), Đông Âu và trải dài khắp các cánh rừng rậm ở Siberia thuộc châu Á.

Tại sao sói lại thích tấn công những nhóm nai đã rụng sừng?

Nghiên cứu cho thấy sói có xu hướng chọn những mục tiêu ít nguy hiểm hơn. Những con đực đã rụng sừng mất đi vũ khí phòng vệ quan trọng, khiến tỷ lệ bị sói tấn công tăng gấp mười lần so với khi có sừng.

Phân của loài này có đặc điểm gì?

Chúng thải ra tới 70 kg phân mỗi ngày. Phân thường có dạng hình trụ, màu sẫm và chứa lượng lớn rơm rạ cùng các mẩu thực vật chưa được tiêu hóa hết do hệ tiêu hóa của chúng hoạt động không hấp thụ hoàn toàn.

Tài liệu tham khảo

– Dữ liệu từ Sách Đỏ IUCN (IUCN Red List of Threatened Species) – Metz et al. (2018), nghiên cứu về động lực học tấn công của chó sói đối với động vật có vú lớn (Carnivoran Ecology). – Sách Wildlife of the World, Animal Atlas (DK Publishing). – Các ghi chép về tập tính ăn uống động vật (Animal Knowledge Genius). – IUCN Red List – Alces alces