Thiên nhiên nhiệt đới Đông Nam Á từ hàng triệu năm qua vẫn luôn là nơi nuôi dưỡng những sinh vật độc đáo. Nếu một ngày bạn dạo bộ qua những con đường đèo quanh co rợp bóng cây tại miền Trung Việt Nam, rất có thể bạn sẽ bắt gặp một cảnh tượng vô cùng ấn tượng: Giữa nền xanh lá cây, một bóng dáng thon thả với các mảng màu đỏ, đen và trắng muốt đang bay lượn từ cành này sang cành khác mượt mà như những nghệ sĩ xiếc.
Đó chính là vương quốc trên không của voọc chà vá chân đỏ (Pygathrix nemaeus), linh trưởng mang danh xưng kiêu hãnh là “Vị nữ hoàng” lộng lẫy bậc nhất hành tinh. Không hề có vẻ ngoài mộc mạc hay bộ lông đơn điệu như những loài khỉ thông thường, cơ thể chúng dường như được tự nhiên ưu ái khoác lên một bộ trang phục rực rỡ nhất. Tồn tại song song với nhịp độ phát triển đô thị hối hả, quần thể voọc chà vá chân đỏ đang hàng ngày bám trụ tại những mét vuông rừng quý giá để duy trì nòi giống của mình.
| Tên khoa học | Pygathrix nemaeus |
| Phân loại | Bộ Linh trưởng (Primates), Họ Khỉ Cựu thế giới (Cercopithecidae) |
| Tình trạng bảo tồn | Cực kỳ nguy cấp (CR) |
| Phân bố tự nhiên | Đặc hữu tự nhiên ở biên giới Việt Nam, Lào và một phần nhỏ Campuchia |
| Kích thước | Cao trung bình 55-76cm, đuôi dài 60-75cm |
Bộ lông 5 màu sặc sỡ của báu vật linh trưởng
Dưới góc độ của những nhà tự nhiên học, voọc chà vá chân đỏ hoàn toàn phá vỡ định kiến về một loài vượn khỉ lông xám xịt. Chúng mang trên mình năm dải màu sắc riêng biệt nhưng lại kết hợp với nhau cực kỳ hài hòa. Nổi bật nhất chính là đôi cẳng chân màu đỏ tía, tương phản mạnh với phần đùi và thân mình màu xám lạnh. Vòng lông trước ngực có viền đen rõ nét, làm nổi bật khuôn mặt điểm xuyết hai vành tai trắng và vùng má màu vàng cam.
Giới bảo tồn quốc tế thường gọi đùa chúng là “những chú khỉ mặc đồ hóa trang” (monkeys in costume). Chiếc đuôi thuôn dài màu trắng giúp chúng thăng bằng hoàn hảo trên không trung, cho phép thực hiện những cú nhảy xa chính xác qua những mớ dây leo chằng chịt trong rừng nhiệt đới. Ở một khoảng cách nhất định, sự xuất hiện của voọc chà vá chân đỏ thực sự tỏa sáng và lấn át tất cả những loài linh trưởng khác có cùng khu vực sinh sống.
Cỗ máy tiêu hóa phi thường chuyên xử lý lá độc
Hãy quên đi hình ảnh những con khỉ phàm ăn lân la tìm chuối hay ngấu nghiến chiếc bánh quy của du khách. Voọc chà vá có một chế độ ăn thanh đạm và cực đoan hơn rất nhiều. Thực đơn hàng ngày của chúng ít có quả chín ngọt, mà tới 80% là những chiếc búp, chồi non và lá rừng hoang dại hái vội trên nóc tán cây đại ngàn.
Bí ẩn thực sự giúp chúng tồn tại được lại nằm ở cấu tạo dạ dày. Những chiếc lá rừng xanh mướt kia thường chứa nhiều độc tố tự nhiên và lượng chất xơ cứng mà hệ tiêu hóa bình thường không thể hấp thu. Để đối phó, voọc chà vá tiến hóa một cấu trúc dạ dày phình to phân chia thành nhiều túi nối tiếp nhau (giống như động vật nhai lại). Quần thể vi khuẩn men vi sinh hùng hậu bên trong sẽ lên men lá cây, phá vỡ liên kết độc tố thực vật và chưng cất nguồn dinh dưỡng thô thành năng lượng. Do quá trình này diễn ra chậm, việc ăn uống của chúng đôi khi kéo dài mất hàng tiếng đồng hồ chỉ để tỉ mẩn lựa và ngắt cuống lá cho sạch.
Tính bầy đàn: Những vòng tay đọt lá
Có lẽ hiếm có loài linh trưởng hoang dã nào lại mang lối sống ôn hòa và giàu tình cảm như voọc chà vá chân đỏ. Chúng thường sống thành từng gia đình từ 5 đến 15 thành viên, đứng đầu là một cá thể đực trưởng thành với nhiệm vụ dẫn đường và cảnh giới. Loài khỉ xinh đẹp này hiếm khi xảy ra ẩu đả nội bộ đẫm máu như loài tinh tinh hay khỉ đuôi lợn.
Sự đoàn kết trong đàn thể hiện rõ nhất qua hành động chải lông cho nhau. Những bà mẹ voọc kiên nhẫn dùng những ngón tay đen nhánh linh hoạt để gãi và nhặt ký sinh trùng cho con non. Thậm chí, nếu một con non không may mồ côi mẹ, những con cái khác trong nhóm sẽ ngay lập tức đón lấy và cưu mang cõng trên lưng vô điều kiện. Sự kết nối ấy tạo nên một cộng đồng chặt chẽ, nơi các cá thể giao tiếp bằng những cử chỉ nheo mắt hay há miệng chép chép đặc trưng để duy trì tình cảm.
Bờ vực tuyệt chủng và “Thánh địa” cuối cùng mang tên Sơn Trà
Bất chấp vẻ ngoài thu hút, quần thể voọc chà vá chân đỏ cũng đang đối mặt với sự sụt giảm nghiêm trọng. Giống như voọc mũi hếch ở Tuyên Quang hay sao la, chúng đang bị đẩy về phía lằn ranh tuyệt chủng trên bản đồ bảo tồn do sự xâm lấn môi trường sống và nạn săn bắt trái phép trên dải Trường Sơn.
Tuy nhiên, một điều kỳ diệu là bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) vươn mình ra biển lớn lại đang trở thành pháo đài bình yên hiếm hoi, nơi che chở số lượng voọc chà vá chân đỏ khỏe mạnh nhất tại Việt Nam. Hàng chiều, hàng trăm con voọc vẫn tung tảy chuyền cành ngay phía trên những con đường trải nhựa và khu dân cư sầm uất. Mặc dù vậy, ranh giới sinh tồn của chúng vẫn khá mong manh trước sự phát triển của các dự án bất động sản du lịch, đe dọa trực tiếp đến không gian kiếm ăn tự nhiên. Nỗ lực giữ lại những vạt rừng xanh thẳm ở Sơn Trà giờ đây cũng chính là cố gắng để bảo vệ một biểu tượng các loài động vật đặc hữu vô giá của tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao voọc chà vá chân đỏ lại được gọi là linh trưởng mặc quần đùi? Biệt danh thú vị này xuất phát từ cách sắp xếp màu lông độc đáo của chúng. Phần đùi có màu xám đậm trong khi từ đầu gối trở xuống đỏ rực, kết hợp cùng dải lông trắng ngang hông trông như thể chúng đang mặc một chiếc quần short thể thao phá cách sặc sỡ.
Có thể nhìn thấy voọc chà vá chân đỏ ở đâu tại Việt Nam? So với những cánh rừng Trường Sơn thâm u khó tiếp cận, nơi dễ dàng nhất để quan sát voọc chà vá chân đỏ hoang dã chính là Bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng). Men theo con đường bán đảo vào tờ mờ sáng hoặc chiều muộn, du khách có cơ hội rất cao bắt gặp bầy đàn voọc thong thả xuống các tán cây thấp để hái lượm.
Voọc chà vá chân đỏ thức ăn chủ yếu là gì? Thực đơn của loài voọc này 100% đến từ thực vật, trong đó 80% là các loại lá cây, chồi non và 20% còn lại là hoa, quả xanh chua chát. Dạ dày chia ngăn của chúng có khả năng lên men xơ thực vật và khử độc tố hữu hiệu không kém động vật nhai lại.
Loài này có dữ tợn và hay cắn cướp giật trái cây của du khách như khỉ không? Hoàn toàn không. Voọc chà vá chân đỏ rất hiền lành và bẽn lẽn. Chúng không hề lấn át hay cướp bóc như loài khỉ đuôi lợn. Ngược lại, chúng vô cùng nhút nhát và thường chọn cách âm thầm nhảy phốc lên cành cao lẩn trốn ngay khi phát hiện ra bóng dáng con người ở khoảng cách gần.
Tuổi thọ của nữ hoàng linh trưởng kéo dài bao lâu? Trong điều kiện được chăm sóc chuẩn mực tại các cơ sở bảo tồn quốc tế, tuổi thọ của cá thể có thể đạt tới 25 năm. Trong tự nhiên, bẫy sập và mất môi trường sống khiến tuổi đời trung bình bị kéo tụt xuống đáng kể, đặt loài vật này vào tình trạng nguy cấp cao.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tổ chức Hỗ trợ Tồn tại Linh trưởng hoang dã (GreenViet) – Cẩm nang bảo vệ đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà. 2. Danh lục Đỏ thế giới (IUCN) – Đánh giá tình trạng quần thể Pygathrix nemaeus. 3. Viện Sinh thái học và Tài nguyên sinh vật Việt Nam – Cơ quan lưu trữ số liệu bảo tồn linh trưởng hoang dã tự nhiên.
