Tên địa phương “Orang Hutan” trong tiếng Malaysia có nghĩa là Người Rừng , và đó là cách gọi rất đúng với loài Đười Ươi. Chúng là linh trưởng gần gũi nhất với con người ở châu Á, biết làm lều ngủ, dùng công cụ và học hỏi từ mẹ qua nhiều thế hệ. Dù không sống hoang dã tại Việt Nam, đười ươi đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng vì nạn phá rừng trồng dầu cọ.
Phân loại và đặc điểm sinh học: Linh trưởng lớn với 97% gen giống người
Thuộc chi Pongo, đười ươi là linh trưởng lớn (Great Apes) cùng nhóm với khỉ đột, tinh tinh và con người. Nghiên cứu gen xác nhận bộ ADN của đười ươi giống con người tới 97%.
Não bộ phức tạp giúp đười ươi có khả năng tư duy, học hỏi và giải quyết vấn đề. Chúng không có đuôi, xương vai rộng và linh hoạt cho phép xoay người dễ dàng khi đu bám trên cây.
Đặc điểm nhận dạng: Lông đỏ cam và sải tay dài
Đười ươi rất dễ nhận ra nhờ bộ lông màu cam đỏ đặc trưng, đậm hay nhạt tùy theo tuổi. Con đực trưởng thành nặng 70–100 kg, và khi giang tay ra sải tay có thể vượt 2 mét , dài hơn nhiều so với chiều cao cơ thể.
Hai tay dài giúp đười ươi đung đưa từ cành này sang cành khác. Con đực già phát triển thêm đĩa mỡ hai bên má (flange) và túi khí dưới cổ để phát ra tiếng kêu lớn khi tranh giành lãnh thổ và bạn tình.
Đười ươi sống ở đâu? Chỉ còn Borneo và Sumatra
Khác với voọc chà vá chân nâu phân bố dọc ven biển, đười ươi có vùng phân bố rất hẹp. Trước đây chúng từng có mặt ở miền Nam Trung Quốc và khắp Đông Nam Á, nhưng nay chỉ còn tồn tại trên hai đảo: Borneo và Sumatra thuộc Indonesia và Malaysia.
Có ba phân loài: Pongo abelii ở Sumatra (thân hình nhỏ, râu dài), Pongo pygmaeus ở Borneo (vạm vỡ hơn, lông sậm hơn), và Pongo tapanuliensis ở Tapanuli, Sumatra (phát hiện năm 2017). Chúng dành 90% thời gian trên cây, giúp tránh tiếp xúc với báo gấm săn dưới mặt đất. Tại Việt Nam không có đười ươi hoang dã, chỉ có thể gặp chúng tại vườn thú hoặc khu safari.
Đười ươi ăn gì? Trái cây và vai trò gieo hạt
Khoảng 80% thức ăn của đười ươi là trái cây nhiệt đới chín. Chúng nhớ lịch ra quả của hàng nghìn loài cây trong khu vực. Món ưa thích nhất là sầu riêng và sung. Khi thiếu trái cây, chúng chuyển sang ăn rễ cây, vỏ cây và măng non.
Để bổ sung protein, chúng tìm ăn côn trùng, kiến và bọ. Vì nuốt nguyên hạt rồi thải ra xa, đười ươi vô tình gieo trồng hàng trăm loại cây mỗi ngày. Đó là lý do chúng được mệnh danh là “vị thần gieo hạt của rừng”.
Trí thông minh và nuôi dạy con
Đười ươi biết dùng công cụ: dùng lá rộng che mưa, dùng cành cây thọc vào tổ kiến lấy thức ăn, dùng cành cây dò độ sâu của nước trước khi lội qua. Những kỹ năng này không phải bản năng mà được mẹ dạy và truyền lại qua các thế hệ.
Đười ươi có nhịp sinh sản chậm nhất trong thế giới thú: khoảng 7–8 năm giữa mỗi lần sinh. Con non bú sữa mẹ trong 3 năm đầu và bám theo mẹ thêm 4–5 năm để học kỹ năng sống: nhận biết cây ăn được, dùng công cụ và xây tổ ngủ.
Nguy cơ tuyệt chủng: Nạn phá rừng trồng dầu cọ
IUCN xếp cả ba phân loài đười ươi vào mức Cực kỳ Nguy cấp (CR). Mối đe dọa lớn nhất là ngành công nghiệp dầu cọ: các khu rừng nguyên sinh ở Indonesia bị đốt phá hàng loạt để lấy đất trồng cây dầu cọ, nguyên liệu có mặt trong hàng nghìn sản phẩm từ mỹ phẩm đến thực phẩm đóng gói.
Khi mất rừng, đười ươi vào đồn điền tìm thức ăn và bị nông dân bắn hoặc xua đuổi. Nạn buôn bán thú cưng bất hợp pháp khiến nhiều con non bị bắt cóc, thường sau khi giết con mẹ. Số lượng đười ươi Borneo đã giảm hơn 50% trong 60 năm qua. Các tổ chức bảo tồn quốc tế đang vận hành trung tâm giải cứu và tái thả tại Borneo để duy trì quần thể còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Đười ươi là gì và khác gì so với khỉ? Đười ươi là loài vượn lớn (đại vượn), cùng họ với tinh tinh, khỉ đột và con người. Khác với khỉ thông thường, đười ươi không có đuôi, não bộ phức tạp hơn và sải tay vô cùng dài để leo trèo.
Đười ươi và Tinh tinh (Chimpanzee) khác nhau thế nào? Đười ươi có lông màu đỏ cam, sống đơn độc trên cây ở châu Á (Indonesia, Malaysia). Ngược lại, tinh tinh có lông đen, sống thành bầy lớn chủ yếu ở các khu rừng và thảo nguyên châu Phi.
Hệ gen của đười ươi giống con người đến mức độ nào? Nghiên cứu khoa học xác nhận bộ gen của đười ươi giống con người tới 97%. Chúng biết buồn vui, tự chế tạo công cụ và có khả năng học hỏi cách sinh tồn từ mẹ lặp lại qua các thế hệ.
Ở Việt Nam có đười ươi hoang dã sống không? Không. Khí hậu và dải rừng tự nhiên ở Việt Nam không có đười ươi hoang dã sinh sống. Bạn chỉ có thể ngắm loài linh trưởng tuyệt đẹp này tại các Vườn Thú hoặc khu bảo tồn nhân tạo lớn (như Vinpearl Safari).
Tại sao loài đười ươi đang chết dần chết mòn? Mối đe dọa lớn nhất đối với đười ươi hiện nay là ngành công nghiệp dầu cọ. Các khu rừng nguyên sinh tại châu Á bị đốt phá để làm đồn điền nông nghiệp, khiến chúng chết cháy hoặc mất chỗ kiếm ăn.
