Hầu như đứa trẻ Việt Nam nào cũng lớn lên cùng câu chuyện vua Lê Lợi hoàn gươm báu cho Rùa Thần để giữ yên bờ cõi. Dưới lăng kính lịch sử và tín ngưỡng, rùa Hồ Gươm là một biểu tượng tâm linh bất diệt, mang trong mình sức mạnh hộ quốc an dân. Thế nhưng, nếu gạt bỏ những lớp rèm huyền thoại hào nhoáng đó sang một bên, bức tranh thực tại của loài sinh vật này lại mang một màu sắc đau thương đến cùng cực.
Rùa Hoàn Kiếm, hay còn được giới khoa học gọi là Giải Sin-hoe, đang là loài rùa nước ngọt nguy cấp bậc nhất hành tinh. Không phải hàng vạn, không phải hàng ngàn, mà trên toàn bộ quả địa cầu rộng lớn này, chúng ta chỉ còn đếm được số lượng cá thể sống sót trên đúng một bàn tay. Khép lại những khúc tráng ca lịch sử, chúng ta đang phải đối diện với một câu hỏi trĩu nặng: Liệu nòi giống kỳ vĩ này có kịp giữ lại được một tia hy vọng trước khi chìm sâu vào cõi vĩnh hằng?
| Tên khoa học | Rafetus swinhoei (Giải Sin-hoe / Rùa Hoàn Kiếm) |
| Phân loại | Lớp Bò sát, Bộ Rùa (Testudines), Họ Rùa mai mềm (Trionychidae) |
| Tình trạng bảo tồn | Cực kỳ nguy cấp (CR) – Gần như tuyệt chủng về mặt chức năng (IUCN) |
| Phân bố gốc | Lưu vực sông Trường Giang (Trung Quốc), đồng bằng sông Hồng (Việt Nam) |
| Kích thước | Dài có thể trên 1.5 mét, nặng tới 100 – 150 kg |
Bóng dáng khổng lồ dưới mai rùa mềm mại
Nếu từng mường tượng rùa là những con vật rụt cổ mang vác chiếc mai sừng cứng như đá tảng, thì rùa Hoàn Kiếm sẽ phá vỡ hoàn toàn định kiến đó. Khác với người họ hàng rùa cạn, loài rùa nước ngọt khổng lồ này thuộc gia tộc rùa mai mềm. Phần mai che phủ sống lưng của chúng thực chất là một lớp da dai và dày nứt nẻ, phẳng lỳ như một tấm bánh tráng khổng lồ vắt ngang qua mạn sườn. Lớp da bóng nhẫy, sẫm màu ô liu ngả nâu này giúp chúng hòa lẫn hoàn hảo vào lớp bùn tối tăm dưới đáy hồ tĩnh lặng.
So với những loài rùa khác, chiếc đầu của rùa Hoàn Kiếm vô cùng ấn tượng. Phần mõm hơi nhô ra, dẹt và bè về hai bên giống như một chiếc mõm lợn nhỏ. Đôi mắt ti hí nhô cao trên đỉnh đầu cho phép chúng chỉ cần nhô đúng một điểm nhỏ xíu lên khỏi mặt nước là có thể quan sát toàn bộ không gian xung quanh mà vẫn ngụy trang an toàn. Một cá thể phát triển toàn diện có thể dài tới hơn một mét rưỡi và sở hữu khối lượng khổng lồ trên tạ, lững thững rẽ nước bằng bồn chiếc chân có màng to bản.
Thói quen ẩn mình của một “nhà sư” đầm lầy
Loài rùa khổng lồ này ưa thích những vùng nước ngọt tù đọng hoặc sông suối chảy chậm. Chúng dành phần lớn cuộc đời hàng xé kỷ của mình để chìm sâu dưới những thảm bùn đặc quánh. Hành vi của chúng tĩnh lặng đến mức người ta thường ví von rùa Hoàn Kiếm như những nhà tu hành ẩn dật, gần như không màng đến thế sự trên mặt nước.
Thỉnh thoảng vào những trưa hè vắng bóng người, khi những tia nắng ấm len lỏi xuyên qua tầng nước lạnh lẽo, rùa Hoàn Kiếm mới chịu ngoi lên bờ cát thoai thoải để sưởi ấm, giúp điều hòa lại nhịp tim và tẩy sạch ký sinh trùng bám trên lớp mai mềm. Thế nhưng, nếu có bất kỳ rung động nhỏ xíu nào truyền qua mặt đất, chúng sẽ lao vút xuống nước với một tốc độ kinh ngạc tới mức khó tin đối với thân hình đồ sộ của mình. Thức ăn của rùa Hoàn Kiếm khá đa dạng, từ cá tươi, ốc, cho đến những dải rong rêu xơ xác trôi nổi trên mặt hồ.
Từ huyền thoại đến nguy cơ diệt vong đời thực
Với người dân Thủ đô, rùa Hồ Gươm không chỉ là một loài vật mà còn là một biểu tượng tâm linh gắn liền với lịch sử. Tuy nhiên, tình yêu mến đó không đủ để bảo vệ chúng khỏi những tác động tiêu cực của môi trường và quá trình đô thị hóa.
Vào đầu năm 2016, thông tin “Cụ Rùa” ở Hồ Gươm qua đời vì tuổi cao sức yếu đã thu hút sự chú ý của cả nước. Lúc này, hy vọng bảo tồn mỏng manh được dồn về hồ Đồng Mô (Sơn Tây, Hà Nội), nơi đang sinh sống một cá thể rùa Hoàn Kiếm hoang dã, được xác minh là giống cái vào năm 2020. Các chuyên gia từng kỳ vọng sẽ thực hiện dự án ghép đôi sinh sản để khôi phục lại quần thể giống rùa quý hiếm này.
Tuy nhiên, vào tháng 4 năm 2023, tin buồn lại ập đến khi người dân phát hiện xác một con rùa khổng lồ nặng tới 93kg nổi lên bề mặt hồ Đồng Mô. Kết quả giám định DNA sau đó xác nhận đây chính là cá thể rùa cái hiếm hoi còn lại. Sự việc này đã tạo ra một “khoảng trống” khổng lồ trong nỗ lực phục hồi nòi giống của loài rùa vĩ đại ở Việt Nam.
Tình trạng “Tuyệt chủng về mặt chức năng”
Kể từ sau sự kiện ở Đồng Mô năm 2023, rùa Hoàn Kiếm rơi vào tình trạng nguy cấp nhất trong lịch sử. Tính đến nay, toàn thế giới chỉ còn ghi nhận chính thức đúng HAI cá thể rùa Hoàn Kiếm còn sống sót:
1. Một rùa đực tại sở thú Mộc Độc (Suzhou Zoo, Trung Quốc): Cá thể này đã vô cùng già yếu (ước tính trên 100 tuổi) và gần như mất hoàn toàn khả năng sinh sản tự nhiên. 2. Một cá thể tại hồ Xuân Khanh (Hà Nội, Việt Nam): Con rùa này được xác nhận sự tồn tại nhờ công nghệ phân tích gen môi trường (eDNA) từ mẫu nước. Tuy nhiên, giới tính của nó cho đến nay vẫn là một ẩn số.
Năm 2019, cá thể cái cuối cùng tại sở thú Tô Châu nay cũng đã chết sau quá trình thụ tinh nhân tạo bất thành. Với số lượng ít ỏi và sự phân tách về địa lý, khả năng sinh sản của loài Rafetus swinhoei gần bằng không. Giới khoa học hiện đã xếp rùa Hoàn Kiếm vào nhóm “tuyệt chủng về mặt chức năng” (functionally extinct).
Ứng dụng công nghệ eDNA để níu giữ hy vọng
Dù cánh cửa bảo tồn đang dần khép lại, các chuyên gia vẫn không hề từ bỏ. Thay vì sử dụng phương pháp bẫy lưới truyền thống đánh động mặt hồ, các nhà khoa học hiện nay sử dụng kỹ thuật phân tích gen môi trường (environmental DNA – eDNA). Bằng cách lẫy hàng trăm mẫu nước ngẫu nhiên dọc lưu vực sông Hồng, họ có thể phát hiện các đoạn vật chất di truyền bong rụng từ tế bào biểu bì của rùa Hoàn Kiếm.
Vẫn còn đó kỳ vọng rằng dưới bề mặt rộng lớn của hệ thống hồ chứa như Đồng Mô hay Xuân Khanh, biết đâu vẫn còn một vài cá thể rùa Hoàn Kiếm đang ẩn nấp. Việc tiếp tục tầm soát bằng eDNA giúp các nhà bảo tồn khoanh vùng hiệu quả, mở ra cơ hội nhỏ nhoi cuối cùng để cứu vớt sinh vật đã tồn tại từ thời tiền sử này.
Câu hỏi thường gặp
Rùa Hoàn Kiếm Hồ Gươm có phải là một giống rùa riêng biệt không? Nhiều học giả từng tranh cãi gay gắt và xem “Rùa Hồ Gươm” là một loài riêng với tên danh pháp gắn với từ Leloii (nhớ ơn Lê Lợi). Tuy nhiên, kết quả phân tích gen ADN học hiện đại đã chứng minh Cụ Rùa cùng chung nhóm phân loại với loài Giải Sin-hoe (Rafetus swinhoei).
Có hy vọng nào để nhân bản vô tính rùa Hoàn Kiếm không? Dù y học đã nhân bản thành công cừu và khỉ, nhưng nhân bản bò sát lại là một bài toán cực kỳ hóc búa với nhiều biến số phức tạp vô lường về cấu trúc trứng. Khả năng này hiện chưa thể áp dụng khả thi cho dòng rùa mai mềm.
Kẻ thù tự nhiên của rùa Hoàn Kiếm là loài nào? Với thân hình khổng lồ, rùa Hoàn Kiếm trưởng thành gần như không có thiên địch dưới nước. Kẻ thù lớn nhất và duy nhất đẩy chúng vào bờ vực diệt vong chính là con người: đánh bắt quá mức, xây đập thủy điện cô lập môi trường sống, và xả rác thải ô nhiễm xuống sông hồ.
eDNA có thể cho biết giới tính rùa không? Dựa vào trình độ công nghệ eDNA hiện đại, các nhà phân tích đôi khi có thể lọc ra chỉ thị giới tính từ mẩu vụn biểu bì, nhưng tỷ lệ chính xác còn phụ thuộc vào nồng độ DNA trong mẫu nước vớt được.
Không ai hứa hẹn rằng hành trình chạy ngược chiều thời gian tìm kiếm “một nửa còn lại” dưới đáy hồ Xuân Khanh sẽ thành công. Nhưng ngày nào những chai nước eDNA còn mang về manh mối, ngày đó sự kiên cường của nhân loại trước vương miện tuyệt diệt vẫn còn mạnh mẽ vang lên. Một loài vật đã trụ vững từ thời tiền sử, cõng trên lưng tín ngưỡng của một chiều dài dân tộc, sẽ thật cay đắng nếu khép lại kỷ nguyên chỉ bằng một dấu “Chấm Hết” lặng lẽ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Sách Đỏ IUCN (Red List of Threatened Species) – Hồ sơ loài Rafetus swinhoei. 2. Báo cáo Chương trình Bảo tồn Rùa châu Á (Asian Turtle Program – ATP). 3. Tin tức Tổng hợp về sự kiện Rùa Đồng Mô từ VNExpress, Tuổi Trẻ (tháng 04/2023).
