Thiên nhiên đã ban tặng cho đất nước hình chữ S một hệ sinh thái nhiệt đới vô cùng đa dạng. Với những dãy núi đá vôi sừng sững, những cánh rừng rậm rạp và hệ thống sông ngòi chằng chịt, Việt Nam trở thành nơi trú ngụ của hàng nghìn sinh vật mà bạn không thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Chúng ta gọi đó là những niềm tự hào mang tính “đặc hữu”.
Tuy nhiên, đằng sau danh xưng đó là một cuộc chiến sinh tồn đầy khốc liệt. Dưới áp lực của nạn săn bắt, phá rừng và biến đổi khí hậu, những di sản sống này đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Danh sách 10 loài động vật đặc hữu và quý hiếm bậc nhất dưới đây không chỉ là bản liệt kê sinh học, mà còn là một hồi chuông cảnh báo khẩn thiết về việc bảo tồn môi trường tự nhiên.
1. Sao La (Pseudoryx nghetinhensis) – “Kỳ lân châu Á” thoắt ẩn thoắt hiện
Năm 1992, giới khoa học toàn cầu đã chấn động khi phát hiện ra một loài thú lớn hoàn toàn mới ngay tại Vườn Quốc gia Vũ Quang (Hà Tĩnh). Sao la sở hữu cặp sừng dài, thon vút nhọn và hướng thẳng song song lên trời. Vẻ đẹp kỳ lạ này đã mang lại cho chúng biệt danh “Kỳ lân châu Á” vang danh thế giới.
Sao la là loài thú chỉ phân bố duy nhất dọc theo dãy Trường Sơn hùng vĩ, vắt ngang qua biên giới Việt – Lào. Chúng có tập tính sống vô cùng lặng lẽ, thường lẩn khuất dưới những tán lá cây thường xanh rậm rạp và rất hiếm khi để con người bắt gặp. Dù chưa ai rõ chính xác còn bao nhiêu cá thể sao la ngoài tự nhiên, tình trạng rừng bị chia cắt và bẫy dây rải khắp nơi đã khiến loài vật này bị IUCN xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR).
2. Voọc Mũi Hếch (Rhinopithecus avunculus) – Đại diện quý hiếm của vùng núi Trường Sơn
Voọc mũi hếch là một trong số linh trưởng hiếm nhất hành tinh, chỉ có thể được tìm thấy tại các vùng núi đá vôi phía Bắc Việt Nam (chủ yếu ở Tuyên Quang và Hà Giang). Tên gọi của chúng xuất phát từ chiếc mũi hếch ngược lên trên một cách đặc trưng, để lộ hai lỗ mũi to giữa khuôn mặt nhợt nhạt.
Chúng là những chuyên gia leo trèo, dành phần lớn cuộc đời di chuyển qua lại trên những vách núi dựng đứng. Việc mất đi những tán rừng nguyên sinh cung cấp lá non – nguồn thức ăn chính yếu – đang làm suy giảm nghiêm trọng môi trường sống của chúng. Các nhà bảo tồn ước tính hiện chỉ còn chưa đầy 250 cá thể voọc mũi hếch, tồn tại dưới dạng những nhóm nhỏ chật vật băng qua những cánh rừng đang dần thưa thớt bóng cây.
3. Chà Vá Chân Xám (Pygathrix cinerea) – Linh trưởng thanh lịch miền Trung
Nếu cần liệt kê những đại diện nổi bật nhất của linh trưởng Việt Nam, chà vá chân xám chắc chắn ở ngôi đầu bảng. Dáng vẻ của chúng vô cùng thanh lịch với khuôn mặt màu vàng cam, viền râu cằm dài và phần lông từ chân xuống ngực đan xen xám đen tuyệt đẹp. Khác với chà vá chân nâu, loài chà vá chân xám là loài đặc hữu tuyệt đối của khu vực Trung Trường Sơn (trải dài từ Quảng Nam đến Kon Tum).
Đàn chà vá thường ngồi trên những cành cao nhất của tán rừng để hái lá và chồi non. Tình trạng chuyển đổi đất rừng thành đồn điền theo quy mô công nghiệp cùng với nạn săn bắt y học cổ truyền đã đẩy quần thể loài này vào tình cảnh bị đe dọa nghiêm trọng.
4. Vượn Cao Vít (Nomascus nasutus) – Tiếng hú độc đáo nơi non cao biên giới
Cái tên “Cao Vít” bắt nguồn từ tiếng hú đặc trưng vang vọng khắp sườn núi mà người dân địa phương thường nghe thấy vào buổi sáng sớm. Từng bị giới khoa học cho là đã tuyệt chủng, niềm hy vọng lóe lên vào năm 2002 khi Tổ chức FFI tái phát hiện quần thể nhỏ vượn Cao Vít tại huyện Trùng Khánh (Cao Bằng).
Vượn Cao Vít là loài linh trưởng chỉ sinh sống ở thảm rừng đá vôi tiếp giáp biên giới Việt – Trung. Với số lượng thống kê rơi vào khoảng trên dưới 80 cá thể, chúng là một trong những loài vật hiếm nhất thế giới. Sự tồn tại của vượn Cao Vít hiện phụ thuộc hoàn toàn vào những chuyến tuần tra giám sát bảo vệ rừng nghiêm ngặt.
5. Rùa Hoàn Kiếm (Rafetus swinhoei) – Huyền thoại đầm lầy đối mặt nguy cơ biến mất
Thường được biết đến với tên gọi Giải Sin-hoe, rùa Hoàn Kiếm là một trong những loài rùa nước ngọt lớn nhất thế giới và là biểu tượng văn hóa lâu đời của người dân thủ đô Hà Nội. Sở hữu chiếc mai khổng lồ có cấu tạo da mềm và lưng rộng, chúng có thể nặng trên tạ và sống hàng thế kỷ.
Thảm kịch đã diễn ra khi cá thể “Cụ rùa” cuối cùng tại hồ Gươm chết vào năm 2016. Tệ hơn nữa, cá thể cái cuối cùng từng ghi nhận tại Đồng Mô cũng được phát hiện đã chết vào năm 2023. Hiện tại, cả thế giới chỉ còn đếm được 2 cá thể, đẩy nòi giống Rùa Hoàn Kiếm đến trạng thái “tuyệt chủng về mặt chức năng”.
6. Cá Cóc Tam Đảo (Paramesotriton deloustali) – Loài lưỡng cư cổ đại lẩn khuất dưới suối
Sống lẫn trong các kẽ đá dưới những dòng suối trong vắt của Vườn Quốc gia Tam Đảo là một sinh vật trông nhỏ bé như bước ra từ kỷ Jura: cá cóc Tam Đảo. Dù mang tên là “cá”, chúng lại là một loài lưỡng cư đặc hữu của miền Bắc Việt Nam.
Lớp da trên lưng sần sùi màu sậm đen, nhưng vùng bụng lại rực rỡ một màu đỏ cam với các vạch đen sặc sỡ để cảnh báo kẻ thù. Cá cóc Tam Đảo thường nằm yên bất động dưới rễ cây ngập nước. Đáng tiếc, chính màu sắc bắt mắt đó đã khiến chúng bị săn lùng để bán làm cá cảnh hoặc ngâm rượu, khiến số lượng loài này trong tự nhiên ngày một sụt giảm thảm hại.
7. Trĩ Sao (Rheinardia ocellata) – Vẻ đẹp rực rỡ hiếm hoi giữa đại ngàn
Khuất lấp dưới những vòm lá vắng lặng của rừng Trường Sơn là màn trình diễn sặc sỡ của trĩ sao. Chúng là loài chim trĩ nhút nhát, phân bố chủ yếu ở khu vực miền Trung Việt Nam và một dải nhỏ lãnh thổ nước Lào.
Con đực trĩ sao sở hữu bộ lông đuôi thuộc hàng dài và đẹp nhất trong thế giới lông vũ. Từng nếp lông vằn được điểm xuyết những đốm trắng tựa như những vì sao trên bầu trời đêm. Để thu hút con cái, trĩ sao đực dọn một khoảng đất sạch sẽ, xòe chùm lông đuôi lớn và rung mạnh tạo ra âm thanh ấn tượng. Việc hệ sinh thái rừng nhiệt đới bị thu hẹp đáng kể do gỗ lậu đã đe dọa trực tiếp khu vực sinh sản của chúng.
8. Cá Sấu Xiêm (Crocodylus siamensis) – Sự hồi sinh kỳ diệu tại Bàu Sấu
Mặc dù có khu vực phân bố lịch sử trải rộng khắp Đông Nam Á, câu chuyện về cái chết và sự hồi sinh của cá sấu xiêm tại Bầu Sấu (thuộc Nam Cát Tiên) vô cùng thiêng liêng. Những con bò sát nước ngọt này tưởng chừng đã tuyệt chủng tại tự nhiên Việt Nam vào thập niên 90 do khai thác mổ thịt và bán da.
Nhờ dự án bảo tồn năm 2000 mang 60 cá thể thuần chủng thả về tự nhiên tại Bàu Sấu (Đồng Nai), chúng mới thực sự được tái sinh và phát triển tốt chóng vặt. Giờ đây, hàng trăm cá thể cá sấu xiêm đang thỏa sức bơi ngụp dưới hệ thống đầm lầy thanh bình của Bàu Sấu, trở thành một điểm sáng hiếm hoi về thành công trong nỗ lực bảo vệ bảo tồn động vật hoang dã bền vững.
9. Tê Tê Javan (Manis javanica) – Chuyên gia diệt kiến bị đẩy đến bờ vực
Tê tê Javan được bọc kín bởi lớp vảy cứng cấu thành từ keratin từ đỉnh đầu đến chóp đuôi. Khi cảm thấy nguy hiểm, chúng cuộn tròn thân mình thành quả bóng bọc giáp vô cùng vững chắc khiến nanh vuốt của thú ăn thịt to lớn không thể chọc thủng. Với bộ móng cứng cáp và chiếc lưỡi dài, tê tê là những dũng sĩ dọn dẹp hàng triệu tổ kiến ngầm dưới rễ cây mục.
Nhưng lớp vũ khí tự nhiên này lại không thể bảo vệ chống đỡ trước bàn tay con người. Do lời đồn thổi phản khoa học về tác dụng y học của vảy tê tê, loài vật hiền lành này thường xuyên bị đào bắt. Mạng lưới buôn lậu lớn đã quét sạch quần thể tê tê Javan trải dọc Nam Trung Bộ, buộc loài này phải tồn tại ở cảnh rất rủi ro.
10. Hổ Đông Dương (Panthera tigris corbetti) – “Chúa sơn lâm” vắng bóng
Khép lại danh sách là đại diện quyền uy nhất của rừng già: Hổ Đông Dương. Lịch sử đã từng vinh danh những cánh rừng nguyên sinh rậm rạp của Việt Nam là vương quốc của chúa tể này. Kích thước tương đối gọn gàng, sức tỳ vô cực săn chắc, với bộ lông đậm mầu sẫm tối vằn đen khít hơn loài hổ Bengal, hổ hổ Đông Dương thực thụ chứng minh biểu tượng tối cao.
Song, tập quán săn bắt triệt để nhằm lấy xương nấu cao và trưng bày khoe khoang đã giáng đòn chí tử quét sạch quần thể hoang dã của loài. Suốt hàng chục năm qua, gần như không có bất kỳ cá thể Hổ cọp chụp ảnh trực diện qua Camera chốt trạm ở các Vườn Quốc Gia. Hổ hoang dã Đông Dương tại Việt Nam đang thực sự vấp ngã ở trước lằn đứt lìa tuyệt tích nếu không có can thiệp ngoại giao mạnh mẽ xuyên các hành lang chuyển dịch bảo vệ xuyên quốc gia với khu rừng giáp biên giới.
Câu hỏi thường gặp
Động vật đặc hữu có nghĩa là gì? Động vật đặc hữu (endemic) là một loài sinh vật chỉ sinh sống và phân bố tự nhiên trong phạm vi một khu vực địa lý giới hạn duy nhất, không thể tìm thấy ở các nơi khác trên Trái Đất. Ví dụ, loài voọc mũi hếch chỉ tồn tại trong các vùng núi đá vôi phía Bắc Việt Nam.
Chúng ta có thể xem Sao La hay Vượn Cao Vít ở các sở thú lớn không? Phần lớn các loài nguy cấp như Sao La hay Vượn Cao Vít rất khó để sinh tồn trong môi trường nuôi nhốt. Chúng rất nhạy cảm về tâm lý và có nhu cầu về môi trường tự nhiên rất cao. Tính đến nay, chưa có cơ sở hay sở thú nào bảo tồn thành công Sao La ở chế độ nuôi nhốt.
Nếu muốn quyên góp cho các nỗ lực bảo tồn tại Việt Nam, tôi nên bắt đầu từ đâu? Bạn có thể theo dõi, chia sẻ thông tin và ủng hộ quỹ một cách minh bạch qua các trung tâm bảo tồn lớn tại Việt Nam như Save Vietnam’s Wildlife (SVW), Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV), Quỹ Toàn cầu về Thiên nhiên (WWF Việt Nam).
Mất đi những loài đặc hữu có ảnh hưởng đến cuộc sống con người không? Có. Hệ sinh thái trong tự nhiên là chuỗi liên kết phức tạp giống như một cỗ máy lớn. Mất đi những động vật săn mồi rẽ đỉnh bảng hay động vật phân bón reo hạt như gấu lợn khỉ, sức khỏe của các cánh rừng nguyên sinh sẽ sụt giảm. Điều này tác động thẳng đến nguồn lưu trữ nước và tình trạng biến đổi bão lũ cho chính con người.
Cần xử trí thế nào nếu nhìn thấy mua bán thịt thú rừng hoặc động vật hoang dã? Hãy lặng lẽ rời đi mà không mua hoặc khiêu khích, chỉ kịp dùng điện thoại chụp hình lại nếu an toàn. Gọi ngay đến hotline 1800-1522 (của Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên – ENV) để ẩn danh báo cáo chi tiết giúp lực lượng ứng phó.
Lời kết cho 10 dấu ấn kiêu hãnh trên cũng chính là thông điệp mà tự nhiên gửi gắm: Đừng để thế hệ con em chúng ta chỉ còn được nhìn ngắm những đại diện rực rỡ của đa dạng sinh học thông qua một nền phông đen tuyệt chủng lịch sử đáng xót xa.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) – Red List of Threatened Species. 2. Sách đỏ Việt Nam – Bộ Khoa học và Công nghệ (Vietnamese Red Data Book). 3. Báo cáo Tình trạng Các loài Linh trưởng tại Việt Nam – Trung tâm Bảo tồn Đa dạng Sinh học Nước Việt (GreenViet). 4. Save Vietnam’s Wildlife – Báo cáo thường niên cứu hộ tê tê và tê tê Javan.
