Cá heo Vaquita

Hãy thử tưởng tượng toàn bộ cá thể của một loài trên hành tinh này có thể ngồi vừa vặn trong một chiếc xe buýt cỡ nhỏ. Đó chính là thực tại tàn khốc của cá heo Vaquita (Phocoena sinus), loài thú có vú trên biển đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới. Theo các ước tính gần đây, quần thể Vaquita hiện chỉ còn vỏn vẹn khoảng 10 con hoang dã.

Thông tin cơ bản – cá heo vaquita

“Những chú bò nhỏ” khiêm tốn của vịnh California

Trong tiếng Tây Ban Nha, “vaquita” có nghĩa là “con bò nhỏ”. Các nhà khoa học và ngư dân không rõ biệt danh đáng yêu này bắt nguồn từ đâu, nhưng nó đã gắn liền với loài sinh vật bé nhỏ này từ rất lâu. Với chiều dài cơ thể tối đa chỉ khoảng 1,37 mét, Vaquita giữ kỷ lục là loài động vật nhỏ nhất trong bộ Cá voi (bao gồm cá voi, cá heo và cá heo chuột).

Không giống như những loài cá heo thích nhào lộn trên những ngọn sóng lớn đại dương, cá heo Vaquita chọn cho mình một cuộc sống khép kín và tĩnh lặng. Đặc hữu duy nhất tại một khu vực hẹp ở cực bắc Vịnh California (Mexico), chúng thường chỉ bơi nhấp nhô trên mặt nước một cách chậm rãi. Chúng sống thành từng nhóm nhỏ từ hai đến mười cá thể, len lỏi qua các dòng chảy để săn lùng thức ăn ưa thích là cá nhỏ và mực. Vẻ ngoài hiền lành cùng tập tính lẩn mình khiến chúng trở thành những “bóng ma” thực sự của vùng vịnh, rất khó để quan sát ngay cả với những nhà nghiên cứu dày dặn kinh nghiệm.

Thảm kịch từ những tấm lưới tàng hình và lòng tham

Vaquita không mang lại giá trị kinh tế nào trực tiếp cho giới săn trộm, nhưng chúng lại trở thành nạn nhân phụ rùng rợn của một đường dây buôn lậu động vật hoang dã khét tiếng. Tại chính vùng biển nơi Vaquita sinh sống, có một loài cá lớn tên là Totoaba (cá sủ đất). Bong bóng cá Totoaba được săn lùng ráo riết và bán với giá ngất ngưởng trên thị trường chợ đen, chủ yếu tuồn về châu Á. Giống như loài tê tê ở Việt Nam bị săn lùng đến mức cạn kiệt chỉ vì những lời đồn thổi vô căn cứ về tác dụng của vảy, cá Totoaba cũng bị khai thác tận diệt bằng những tay lưới rê (gillnet) khổng lồ, bất hợp pháp.

Bi kịch nằm ở chỗ, mắt lưới dùng để bắt cá Totoaba lại có kích thước vừa khít với đầu của cá heo Vaquita. Khi đang mải mê săn mực, những “chú bò nhỏ” vô tình lao đầu vào tấm lưới tàng hình dưới đáy biển. Vì là động vật có vú, Vaquita cần phải ngoi lên mặt nước để thở. Khi bị những mắt lưới siết chặt, chúng hoảng loạn quẫy đạp nhưng vô vọng, và cuối cùng chết đuối trong im lặng ngay tại vùng nước quê hương mình.

Cứu hộ trong tuyệt vọng và tia sáng le lói cuối đường hầm

Đứng trước bờ vực thẳm, các nỗ lực bảo tồn đã được đẩy lên mức cao nhất. Tổ chức Sea Shepherd Conservation Society đã phối hợp cùng chính phủ Mexico tuần tra gắt gao nhằm ngăn chặn và thu giữ mọi loại lưới rê trong khu bảo tồn Vaquita. Đồng thời, một chiến dịch giải cứu táo bạo mang tên VaquitaCPR đã được khởi xướng với mục tiêu bắt giữ những cá thể cuối cùng đưa vào khu vực nuôi nhốt an toàn.

Tuy nhiên, tự nhiên luôn có những quy luật khắc nghiệt. Là một loài nhút nhát và chưa từng tiếp xúc với môi trường nhân tạo, Vaquita chịu áp lực tâm lý khủng khiếp khi bị tách khỏi biển khơi. Trong một chuyến cứu hộ, một cá thể cái đã tử vong do quá căng thẳng (stress). Mất mát đau xót này buộc toàn bộ dự án nuôi nhốt phải dừng lại vĩnh viễn. Giờ đây, chiến lược bảo tồn dồn toàn lực vào việc dọn sạch lưới rê, hỗ trợ cộng đồng ngư dân địa phương chuyển đổi sinh kế và triển khai hệ thống giám sát âm thanh dưới nước.

Giữa bức tranh tối tăm, đại dương vẫn nhen nhóm những tia hy vọng. Vào năm 2018 và 2019, các nhà nghiên cứu đã quan sát thấy những cặp Vaquita mẹ và cá thể con non đang bơi lội, trong đó có một nhóm cá thể trưởng thành đi cùng ba con non mới chào đời.

Sự hiện diện của những sinh linh bé nhỏ này là minh chứng cho thấy quần thể Vaquita vẫn đang nỗ lực sinh sản. Nếu chúng ta có thể dọn sạch toàn bộ lưới rê khỏi Vịnh California, những “chú bò nhỏ” ngoan cường này hoàn toàn có cơ hội giành lại sự sống từ tay tử thần.

Cá heo Vaquita và bài học đắt giá cho công tác bảo tồn biển tại Việt Nam

Cá heo Vaquita là loài động vật có vú biển hiếm nhất thế giới, là loài đặc hữu chỉ tìm thấy tại vùng vịnh California (Mexico) và hoàn toàn không tồn tại ở vùng biển Việt Nam. Với số lượng cá thể hiện tại chỉ còn đếm trên đầu ngón tay (dưới 10 con), Vaquita là một trong những hồi chuông cảnh báo thảm khốc nhất về tác động của con người đối với đại dương. Tuy cách biệt nửa vòng trái đất, nguyên nhân đẩy cá heo Vaquita đến diệt vong lại là một vấn đề cực kỳ nhức nhối đang diễn ra hàng ngày tại các vùng biển Việt Nam: vấn nạn đánh bắt không chủ đích (by-catch) bằng các loại lưới rê tàng hình.

Cá heo Vaquita không phải là mục tiêu trực tiếp của ngư dân, chúng vô tình mắc vào lưới trôi (lưới rê) được giăng ra để đánh bắt cá Totoaba bất hợp pháp. Tại Việt Nam, theo báo cáo của Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) năm 2020, tình trạng sử dụng lưới rê, lưới kéo đáy và đánh bắt bằng xung điện vẫn đang tàn phá hệ sinh thái biển ven bờ. Nhiều loài động vật biển quý hiếm tại vùng biển Việt Nam, như rùa biển, dugong (bò biển) tại Côn Đảo và Phú Quốc, cũng đang bị vướng lưới và chết ngạt tương tự như bi kịch của Vaquita. Bài học tử thần từ vùng vịnh Mexico nhắc nhở Việt Nam về sự cấp bách của việc thắt chặt các quy định cấm sử dụng ngư cụ mang tính tận diệt, trước khi những sinh vật biển quý giá cuối cùng vĩnh viễn biến mất khỏi đại dương.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cá heo Vaquita lại bị suy giảm số lượng nghiêm trọng như vậy? Nguyên nhân cốt lõi là do chúng bị mắc kẹt (bycatch) vào các tay lưới rê bất hợp pháp do những kẻ săn trộm giăng ra để bắt cá Totoaba. Do không thể ngoi lên mặt nước để thở, Vaquita bị chết đuối.

Cá heo Vaquita có kích thước bao nhiêu? Vaquita là loài thú thuộc bộ Cá voi nhỏ nhất thế giới. Một con trưởng thành chỉ dài khoảng 1,37 mét (4,5 feet), thân hình rất khiêm tốn so với các loài cá heo đại dương khác.

Loài cá heo này ăn gì để sinh tồn? Thực đơn chủ yếu của Vaquita bao gồm các loài cá nhỏ và một số loại mực sinh sống tại vùng cực bắc của Vịnh California.

Hiện nay trên thế giới còn bao nhiêu con Vaquita? Dữ liệu quan sát và âm thanh ước tính quần thể hoang dã hiện chỉ còn chưa tới 19 cá thể, và con số thực tế nhiều khả năng chỉ dao động quanh mức 10 con.

Các nhà khoa học có bắt Vaquita về sở thú để nhân giống không? Không. Nỗ lực bắt giữ và nhân giống (dự án VaquitaCPR) đã phải dừng lại vĩnh viễn sau khi một cá thể Vaquita cái tử vong do quá căng thẳng trong quá trình bắt giữ. Chúng không thể sinh tồn trong môi trường nuôi nhốt.

Nguồn tham khảo

– [Sách Đỏ IUCN] – Tình trạng Cực kỳ nguy cấp (CR), loài thú biển có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới của Vaquita (2022) – [Wikipedia tiếng Anh] – Nguyên nhân suy giảm quần thể và thông tin bảo tồn của cá heo Vaquita (2024) – [WWF Việt Nam] – Báo cáo rủi ro đánh bắt không chủ đích (by-catch) và tác hại của ngư cụ tận diệt đối với hệ sinh thái biển (2020)