Thiên nhiên có hàng nghìn loài chim săn mồi với kích cỡ và năng lực khác nhau. Nếu ngước lên bầu trời và thấy một bóng đen lao vút quắp con mồi, bạn rất dễ gọi nhầm chúng là đại bàng hay diều hâu. Tuy có lối sống đi săn tương đồng, phân họ chim cắt (Falcon) và chim ưng (Hawk) thực chất xuất phát từ hai nhánh tiến hóa lùi xa biệt lập hoàn toàn. Để nhận diện hai kẻ săn lùng này, bạn chỉ cần nhớ những quy tắc hình thể cơ bản.
1. Nguồn gốc phân loại và lịch sử tiến hóa
Tuy đều nằm trong nhóm sát thủ đi săn ban ngày, vị trí phả hệ của hai họ chim này lại rất xa nhau. Sự chia tách của cặp đôi săn mồi diễn ra theo hai hướng khác biệt mạnh mẽ.
Chim cắt đứng trong họ Cắt (Falconidae). Xét theo bảng cấu trúc gen hiện đại do Viện Điểu học Quốc tế công bố, nhành máu mủ của loài này lại có liên kết mật thiết với các loài chim ca hát nhỏ nhắn hoặc đàn vẹt hơn là những ác điểu mỏ quặp mà bạn lầm tưởng. Quá trình chọn lọc tự nhiên đã mài giũa cơ thể chúng thuôn nhọn nhằm chạm đến vận tốc cực hạn.
Mặt tự nhiên khác, nền tảng chim ưng nằm gọn trong họ Ưng (Accipitridae) khổng lồ, một gia tộc quy tụ những con đại bàng bệ vệ hay diều hâu dũng mãnh. Cấu trúc xương của chim ưng giữ bản thiết kế nở nang, cặp đùi bạnh ra cơ bắp thích hợp làm kẻ thống trị trong điều kiện hẹp rậm rạp. Chênh lệch tiến hóa này giải thích hoàn toàn định hướng rình rập và kiểu dáng cánh bay của hai loài thú có cánh.
2. Đặc điểm thiết kế hình thể và độ xải cánh
Khác biệt đập ngay vào mắt nhất giữa cắt và ưng chính là đôi cánh. Tạo hóa đã vạch cho chúng hai bản thiết kế hoạt động ở trên không hoàn toàn khác nhau để tối đa hóa ưu thế sinh tồn.
Cánh chim cắt nhọn hoắt. Hai viền cánh của chúng vuốt ngược ra phía sau giống hệt một lưỡi liềm chém thủng làn gió chói tai. Trái ngược lại, khi nhìn phần cánh của chim ưng bay vút bên dưới mây, bạn sẽ thấy lớp cánh được bung rộng ra toàn diện và các nhóm lông vũ chóp cánh tưa mảng ra hệt như găng tay nan xòe. Thiết kế lông xòe này mang sứ mệnh lượn ôm gió trong từng điều kiện địa hình phức tạp.
Hệ đập nhịp cánh nối tiếp cách vận hành cũng không chung quan điểm. Chim cắt giữ một nhịp đập nhanh gọn, mạnh bạo không có khoảng trễ để vớt đà lực đẩy. Ngài ưng bay tĩnh mịch, điềm nhiên vung sải theo từng nhịp để đỡ điện tốn hao và thoải mái trượt tựa vào bề mặt dòng nhiệt đẩy tới phía trước.
3. Cuộc chiến tốc độ bổ nhào vút đỉnh
Bầu không trung thông thoáng chính là đường đua kiêu sa của chim cắt vĩ đại. Tổ chức National Geographic xác lập kỷ lục rơi do sức hút của nhóm cắt lớn (Peregrine Falcon) đạt mốc dơi tới giật mình ở số 389 km/h. Với khối thể tích co hẹp lao qua áp suất, chúng xé sạch bề mặt cản trở dầy đặc vướng víu. Thêm nữa, cắt sở hữu lớp da màng nháy bọc nhãn cầu có vai trò che chở mắt mình nguyên vẹn kể cả trong va đập áp suất cao.
Đối diện cùng người vút thẳng kia, ưng cất giọng rải ngang dọc nhịp nhàng ẩn dật lẩn thấu. Khảo sát chỉ lượm lặt Khướu ưng gằn bay khéo léo qua bụi khoảng 60 đến 100 km/h. Dù chậm, những viền cánh xỏ lách đã giúp ưng ngoạn mục chuyển ngoặt vượt chằng rào dây leo mọc khít để khóa mạng thằn lằn. Một con chim lách lướt góc rảo zích zắc khéo đến nỗi nạn nhân không kịp lẩn mình bỏ chạy trước vách lá chết chóc chực chờ rũ xuống.
4. Cơ chế vũ khí tước đoạt mạng sống con mồi
Tuy cùng là loài chim ăn thịt tàn độc, cách thức chúng kết liễu con mồi lại hoàn toàn trái ngược. Chim cắt thích tấn công thẳng vào những đàn chim đang di chuyển trên không. Bằng một cú đá tạt ngang uy lực với đôi chân khỏe, nó làm gãy cánh hoặc choáng váng mục tiêu rồi bay sượt xuống bắt lấy trước khi nạn nhân rơi chạm đất. Điều đặc biệt là vũ khí định đoạt mạng sống nằm ở phần mỏ. Mỏ trên của chim cắt có một gai sừng sắc lẹm tên là “tomial tooth”. Gai vuốt này giúp cắt đứt ngang tủy sống cổ nạn nhân một cách dứt khoát, khiến cái chết đến thật nhanh mà không cần tốn sức vật lộn.
Ngược lại với cú cắn ấy, chim ưng thường rình rập ở các cành cây cao và chọn kiểu tấn công từ trên cao bổ nhào xuống bắt những con nhái hay chuột trên nền lá khô. Đôi chân và cơ đùi của chúng cuồn cuộn sức mạnh khủng khiếp. Một khi đôi vuốt sắc thọc vào da thịt nạn nhân, chúng sẽ dùng hai chân bóp siết áp lực đè ép vào ngực khiến lồng phổi đối thủ bị nghẹt lại ngưng hoạt động. Chim ưng giệt chết con mồi hoàn toàn bằng áp lực đè nghẹt thở từ móng vuốt thay vì phụ thuộc vào một cú cạp ở miệng như họ hàng chim cắt.
5. Hiện diện và hoạt động rinh mồi tại Việt Nam
Sự linh hoạt về khí động học giúp chim cắt phân bố ở những khoảng không rộng lớn, thông thường là vách núi hẻo lánh và khu vực đồi cỏ trải dài sườn dốc đèo. Những người yêu chim ở đất nước ta dễ dàng bắt gặp những con cắt vọt qua vịnh biển Nha Trang hay lượn dọc khúc đèo uốn lượn tại dải Hải Vân lúc tiết trời phương Nam chuyển đông đến.
Đối với dòng ưng tự nhiên, chúng tìm chỗ đứng ẩn náu ở những thảm rừng mưa kín đáo như Vườn Quốc gia Bạch Mã, mảng non Cúc Phương hay Cát Tiên ướt lá. Chỗ vắng với màu lá tàn úa lại tạo cơ hội che giấu rất mạnh cho Ưng mày trắng và Diều hoa. Đôi cẳng vàng bám chắc gốc sồi chờ đợi âm thầm bao mớ cám dỗ thóp bóng chạy chuột, chớp thời cơ kết liễu gọn một bữa trưa. Dưới các vòm lá xám ẩm này, sự bọc hậu săn bắt diễn ra thầm kín tạo ra bức tranh săn lùng lặng yên mà hiểm độc trên nền đất nhiệt đới Việt.
Câu hỏi thường gặp
Làm thế nào để nhận biết chim cắt và chim ưng khi đang bay? Đặc điểm dễ nhận thấy nhất là đôi cánh. Chim cắt có đuôi cánh nhọn, thuôn dài và cong hình lưỡi liềm để rẽ không khí. Chim ưng có cánh rộng hơn, phần chóp xòe ra như những ngón tay để hỗ trợ lượn lách trong không gian hẹp.
Loài nào bay nhanh hơn giữa chim cắt và chim ưng? Chim cắt là loài giữ kỷ lục tốc độ với khả năng bổ nhào đạt 389 km/h. Khác với người láng giềng, chim ưng thường chốt tốc độ bay trong khoảng 60 đến 100 km/h nhưng lại linh hoạt hơn rất nhiều khi di chuyển giữa các cành cây.
Chim cắt và chim ưng giết con mồi bằng bộ phận nào? Chim cắt hạ gục con mồi bằng một gai xương đặc biệt nằm ở mỏ trên, cắt đứt tủy sống ngay tức khắc. Móng vuốt chỉ dùng để bắt lấy mồi. Ngược lại, chim ưng dùng sức mạnh khủng khiếp của móng vuốt để bóp chặt và xiết nghẹt thở con mồi.
Chúng có thể sống được bao lâu trong tự nhiên? Với lối sống tiêu thụ nhiều năng lượng, tuổi thọ bình quân của chim cắt kéo dài 12 đến 15 năm. Chim ưng bảo toàn năng lượng tốt hơn nhờ việc rình rập, giúp chúng duy trì cột mốc 15 đến 20 năm tại các khu rừng ít người qua lại.
Môi trường sống của cắt và ưng khác biệt như thế nào tại Việt Nam? Chim cắt chuộng không gian mở, bãi bồi, vách núi và đồi trống. Bạn có thể bắt gặp chúng từ đèo Hải Vân đến Nha Trang. Chi họ ưng cần nơi rậm rạp kín đáo như Vườn Quốc gia Bạch Mã hay Cúc Phương để ngụy trang và chớp thời cơ.
