Thiên nhiên nhiệt đới Đông Nam Á từ hàng triệu năm qua vẫn luôn là xưởng vẽ vĩ đại nhất của sự tiến hóa. Nếu một ngày bạn tình cờ dạo bước xuyên qua những dải sương mù giăng mắc trên những vạt rừng xanh rợn ngợp của miền Trung Việt Nam, rất có thể bạn sẽ bắt gặp một cảnh tượng nghẹt thở nhường này: Giữa nền xanh mù mịt của lá cành, một khối màu đỏ, đen đan xen trắng muốt bất ngờ bung mình xé gió, bay lượn từ cành cây nọ sang vách đá kia mượt mà như những vũ công nhào lộn.
Chào mừng bạn đến với vương quốc trên không của voọc chà vá chân đỏ (Pygathrix nemaeus), sinh vật mang danh xưng kiêu hãnh là “Nữ hoàng linh trưởng” kiều diễm bậc nhất hành tinh. Không mang vẻ ngoài mộc mạc như những cư dân rừng già khác, cơ thể chúng là sự phối kết hoàn hảo của tự nhiên, như thể khoác lên mình một bộ lễ phục dạ hội rực rỡ lộng lẫy nhất để bù đắp cho một vòng đời lặng lẽ. Dưới gót phù hoa của sự phát triển đô thị, quần thể linh trưởng diễm lệ này đang từng ngày chiến đấu đẫm máu để giành giật lại những mét vuông rừng bị xẻo gọt cuối cùng.
| Tên khoa học | Pygathrix nemaeus |
| Phân loại | Bộ Linh trưởng (Primates), Họ Khỉ Cựu thế giới (Cercopithecidae) |
| Tình trạng bảo tồn | Cực kỳ nguy cấp (CR) |
| Phân bố gốc | Đặc hữu tự nhiên ở biên giới Việt Nam, Lào và một phần nhỏ Campuchia |
| Kích thước | Cao trung bình 55-76cm, vòng đuôi dài 60-75cm |
Lớp áo choàng sặc sỡ của “nhân tình có đôi cánh trắng”
Đứng ở góc độ một nhiếp ảnh gia hoang dã, voọc chà vá chân đỏ hoàn toàn đạp đổ định kiến về một loài vượn khỉ lông lá xám xịt thông thường. Chúng mang trên mình năm dải màu riêng biệt ngự trị hài hòa khép kín đến khó tin. Bạn sẽ lập tức chú ý đến đôi cẳng chân rực lên màu đõ hung tấy như nhúng qua thuốc nhuộm hỏa châu non, tương phản chát chúa với phần thân xám rêu lạnh lẽo. Vòng lông trước ngực hình vòng cung rộ lên tông viền đen xẻ dọc, tôn vinh gương mặt nổi bật mang hai chiếc vành tai trắng toát và vùng má chực màu cam mọng.
Hội yêu xê dịch quốc tế thường gọi đùa chúng là “monkeys in costume” (những chú khỉ mặc đồ hóa trang). Cái đuôi thuôn dài quá đầu gối màu trắng xám được dùng để thăng bằng gạt gió trên không trung, tự tin rảo những cú nhảy dài vắt vẻo lọt thỏm qua mớ dây leo chằng chịt bóp nghẹt thảm cao rừng nhiệt đới. Ở một khoảng cách nhất định, sự tồn tại của chúng thực sự lấn át tất cả những cá thể linh trưởng họ hàng nào từng chia sẻ không gian hẹp.
Cỗ máy tiêu hóa phi thường từ cỏ cây độc hại
Hãy quên đi hình ảnh những con khỉ béo ịch lân la ăn chuối hay ngấu nghiến chiếc bánh quy ném từ rào sắt sở thú. Voọc chà vá mang một trái tim cực đoan và thanh khiết hơn rất nhiều. Thực đơn hàng ngày của chúng chối bỏ quả ngọt, chuyển hướng tập trung tiêu thụ 80% là những chiếc búp, chồi non và lá rừng hoang dại hái vội trên nóc tán cây đại ngàn.
Nhưng bí ẩn thực sự lại nằm ở bên trong khoang bụng của nữ hoàng. Những chiếc lá rừng xanh mướt kia kỳ thực chứa đựng rất nhiều độc tố alkaloids hay lượng xơ cứng ngắc không thể hấp thu bởi con người. Để đối phó, tạo hóa đúc cho voọc chà vá một cấu trúc dạ dày phình to phân chia thành nhiều túi chứa dịch nối tiếp nhau. Quần thể vi khuẩn men vi sinh hùng hậu bên trong dạ dày sẽ lên men lớp lá nhai nát tươm, phá vỡ liên kết độc tố thực vật và chưng cất nguồn dinh dưỡng thô thành chuỗi năng lượng di truyền bòn mót từ thực vật đắng ngắt. Bữa ăn của chúng đôi khi kéo dài mất hàng tiếng đồng hồ chỉ để lựa ngắt cuống lá cho chuẩn vị.
Những vòng tay đọt lá: Bản năng thắt chặt đàn
Có lẽ chưa có loài linh trưởng hoang dã nào trình diễn lối ứng xử hiền hòa như nhóm voọc chà vá chân đỏ. Các cá thể thường kết thành gia đình đông đúc từ 5 đến 15 thành viên, đứng đầu luôn là một gã đực trưởng thành với kinh nghiệm đánh thức mùi hương dẫn đường vô cùng khôn khéo. Những sinh vật quyến rũ này hiếm khi xô xát cào xé rách da phanh thây nội chiến như họ hang tinh tinh hay đười ươi.
Thứ chúng cống hiến cho đàn chính là sự tận hiến chải chuốt. Những bà mẹ voọc vươn những ngón tay đen nhánh linh hoạt, kiên nhẫn bới lông nhặt lấy từng bọ chét cho đứa con bé xíu có màu lông rực lửa chưa hoàn thiện. Thậm chí, ngay cả những con non mồ côi mất mẹ vì sập bẫy thợ rừng bẩn thỉu, cũng sẽ lập tức được một con cái khác trong nhóm chìa tay đón cõng lên lưng cưu mang vô điều kiện. Sự kết nối ấy đã rèn giũa ra những chuỗi giao tiếp nheo mắt hay há miệng chóp chép cực kỳ phức tạp để duy trì tình cảm gắn bó thiêng liêng.
Bờ vực diệt vong và “Thánh địa” cuối cùng mang tên Sơn Trà
Chúng ta không thể vỗ ngực tự hào chiêm ngưỡng nhan sắc phô trương của tạo hóa, mà nhắm mắt phớt lờ thực tại ai oán dưới những nhát búa máy chặt cây phá rừng. Hiện nay, cùng với một vài loài bị cách ly trầm trọng khác như voọc mũi hếch phía mạn Tuyên Quang hay rớt lại vài cá thể chới với như sao la, quần thể của voọc chà vá chân đỏ cũng đang rúng động rung lắc mãnh liệt trên bản đồ phân bố ngặt nghèo của dải Trường Sơn.
Ngạc nhiên là, chính khu vực mỏm bán đảo Sơn Trà vươn mình đâm toạc ra biển Đông (Đà Nẵng) lại đang là pháo đài bình yên rực rỡ hiếm hoi còn cưu mang được số lượng cá thể voọc lớn nhất lãnh thổ nội địa Việt Nam. Hàng trăm con voọc chà vá hàng chiều vẫn tung tẩy nhấc mình vắt vẻo qua con đường nhựa lộng gió mà bên dưới là thành phố tấp nập hối hả xe gầm rú. Ấy vậy mà, ranh giới sinh tồn của pháo đài này vẫn mỏng manh tựa sương khuya khi những chiếc máy ủi dự án resort luôn chực chờ lấn ranh san lấp, cắt đứt đi những sinh cảnh chuyển tiếp ăn quả của bầy linh trưởng. Mọi tiếng sột soạt trên những vòm lá ngày nay không chỉ ẩn chứa sự sống, mà còn là nỗi chập chờn đối phó sự tuyệt chủng nghiệt ngã hệt như bi kịch chung của các loài động vật đặc hữu Việt Nam khác.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao voọc chà vá chân đỏ lại được gọi là linh trưởng mặc quần đùi? Đó là vì sự sắp xếp tông màu lông vô tình nhưng cực kỳ đối lập của chúng. Cặp đùi xám đen phối với phần cẳng bắp vế đỏ rực tấy, kết hợp cùng dải hông trắng kéo toạc chia cắt ngực như thể chúng đang mặc lên mình một tổ hợp trang phục thể thao sặc sỡ điệu nghệ.
Có thể dễ dàng nhìn thấy voọc chà vá chân đỏ ở đâu tại Việt Nam? Khác với sự mù khơi biệt tích rình rập ở các dải đại ngàn Trường Sơn thâm u cướp đi hàng chục đoàn khoa học lùng sục, nơi thuận tiện để bắt gặp bóng dáng voọc chân đỏ nhất chính là men theo các dốc rừng ven biển tại Bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng). Lái chậm, ngước mắt hướng ánh nắng ban mai chênh chếch cành cây non là có tỷ lệ trông thấy bầy đàn hái lượm cực cao.
Voọc chà vá chân đỏ thức ăn chủ yếu là gì? Khẩu phần của chúng được tạo thành tuyệt đối từ thực vật với 80% là các loại lá cây chồi biếc, phần ít ỏi phân bổ cho hoa, quả còn xanh và hạt lõi cứng chua chát. Bộ máy dạ dày phình ngang hỗ trợ chúng ủ phân giải cellulose hiệu quả và vô hiệu hóa các độc tố lá cây vô cùng tài tình.
Loài này có dữ tợn và hay cắn cướp giật trái cây người đi đường như khỉ không? Cực kỳ trái ngược. Voọc chà vá nổi xách danh bảng linh trưởng với bản tâm hiền lành, bẽn lẽn. Chúng không hề sống theo kiểu lấn át cướp bóc xô xát như loài khỉ đuôi lợn tham ăn tại đèo Hải Vân. Voọc thường tự mình âm thầm nhảy phốc rút xa lên tít cành cao lẩn khuất ngay khi chỉ tăm tia thấy bóng người lảng vảng sát bìa rừng.
Tuổi thọ của nữ hoàng linh trưởng kéo dài bao lâu nơi hoang dã? Dưới lồng kính bảo tồn ngặt nghèo của các chuyên gia linh trưởng quốc tế chuẩn mực, một cá thể sống dai có thể bám trụ ròng rã 25 năm. Mặc dù vậy, lưỡi hái sinh tồn ngoài tự nhiên đang quét mòn cạn kiệt tuổi thọ trung bình của cả loài tụt xuống mức đe dọa vì cạm bẫy vòng thép xiên chặt rải dưới đất.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tổ chức GreenViet – Cẩm nang bảo vệ đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà. 2. Danh lục Đỏ thế giới (IUCN) – Biến động thống kê loài Pygathrix nemaeus. 3. Viện Sinh thái học và Tài nguyên sinh vật Việt Nam – Cơ quan chuyên trang về bảo tồn Linh trưởng nội địa.
