Rùa Hoàn Kiếm – Giọt Nước Mắt Cuối Cùng Của Một Huyền Thoại

Hầu như đứa trẻ Việt Nam nào cũng lớn lên cùng câu chuyện vua Lê Lợi hoàn gươm báu cho Rùa Thần để giữ yên bờ cõi. Dưới lăng kính lịch sử và tín ngưỡng, rùa Hồ Gươm là một biểu tượng tâm linh bất diệt, mang trong mình sức mạnh hộ quốc an dân. Thế nhưng, nếu gạt bỏ những lớp rèm huyền thoại hào nhoáng đó sang một bên, bức tranh thực tại của loài sinh vật này lại mang một màu sắc đau thương đến cùng cực.

Rùa Hoàn Kiếm, hay còn được giới khoa học gọi là Giải Sin-hoe, đang là loài rùa nước ngọt nguy cấp bậc nhất hành tinh. Không phải hàng vạn, không phải hàng ngàn, mà trên toàn bộ quả địa cầu rộng lớn này, chúng ta chỉ còn đếm được số lượng cá thể sống sót trên đúng một bàn tay. Khép lại những khúc tráng ca lịch sử, chúng ta đang phải đối diện với một câu hỏi trĩu nặng: Liệu nòi giống kỳ vĩ này có kịp giữ lại được một tia hy vọng trước khi chìm sâu vào cõi vĩnh hằng?

Bóng dáng khổng lồ dưới mai rùa mềm mại

Nếu từng mường tượng rùa là những con vật rụt cổ mang vác chiếc mai sừng cứng như đá tảng, thì rùa Hoàn Kiếm sẽ phá vỡ hoàn toàn định kiến đó. Khác với người họ hàng rùa cạn, loài rùa nước ngọt khổng lồ này thuộc gia tộc rùa mai mềm. Phần mai che phủ sống lưng của chúng thực chất là một lớp da dai và dày nứt nẻ, phẳng lỳ như một tấm bánh tráng khổng lồ vắt ngang qua mạn sườn. Lớp da bóng nhẫy, sẫm màu ô liu ngả nâu này giúp chúng hòa lẫn hoàn hảo vào lớp bùn tối tăm dưới đáy hồ tĩnh lặng.

So với những loài rùa khác, chiếc đầu của rùa Hoàn Kiếm vô cùng ấn tượng. Phần mõm hơi nhô ra, dẹt và bè về hai bên giống như một chiếc mõm lợn nhỏ. Đôi mắt ti hí nhô cao trên đỉnh đầu cho phép chúng chỉ cần nhô đúng một điểm nhỏ xíu lên khỏi mặt nước là có thể quan sát toàn bộ không gian xung quanh mà vẫn ngụy trang an toàn. Một cá thể phát triển toàn diện có thể dài tới hơn một mét rưỡi và sở hữu khối lượng khổng lồ trên tạ, lững thững rẽ nước bằng bồn chiếc chân có màng to bản.

Thói quen ẩn mình của một “nhà sư” đầm lầy

Loài rùa khổng lồ này ưa thích những vùng nước ngọt tù đọng hoặc sông suối chảy chậm. Chúng dành phần lớn cuộc đời hàng xé kỷ của mình để chìm sâu dưới những thảm bùn đặc quánh. Hành vi của chúng tĩnh lặng đến mức người ta thường ví von rùa Hoàn Kiếm như những nhà tu hành ẩn dật, gần như không màng đến thế sự trên mặt nước.

Thỉnh thoảng vào những trưa hè vắng bóng người, khi những tia nắng ấm len lỏi xuyên qua tầng nước lạnh lẽo, rùa Hoàn Kiếm mới chịu ngoi lên bờ cát thoai thoải để sưởi ấm, giúp điều hòa lại nhịp tim và tẩy sạch ký sinh trùng bám trên lớp mai mềm. Thế nhưng, nếu có bất kỳ rung động nhỏ xíu nào truyền qua mặt đất, chúng sẽ lao vút xuống nước với một tốc độ kinh ngạc tới mức khó tin đối với thân hình đồ sộ của mình. Thức ăn của rùa Hoàn Kiếm khá đa dạng, từ cá tươi, ốc, cho đến những dải rong rêu xơ xác trôi nổi trên mặt hồ.

Từ huyền thoại thiêng liêng đến thảm kịch đời thực

Những trang sử hào hùng của người dân Thủ đô từng ghi đậm dấu ấn Cụ Rùa. Dưới tháp Rùa rêu phong, mỗi lần tấm mai sừng sững nhô lên mặt nước xanh ngắt của Hồ Gươm, hàng ngàn người dân lại vây kín ven bờ để chiêm bái. Nhưng một dân tộc yêu mến rùa lại không thể ngăn cản được sự nghiệt ngã của tự nhiên và môi trường.

Vào tháng Giêng đầy lạnh lẽo năm 2016, thông tin Cụ Rùa ở Hồ Gươm nhẹ nhàng qua đời vì tuổi cao sức yếu đã gây rúng động cả nước. Mọi ánh nhìn lúc đó dồn về hồ Đồng Mô (Sơn Tây, Hà Nội), nơi đang nuôi dưỡng một cá thể rùa Hoàn Kiếm hoang dã hiếm hoi còn lại, được xác định là con cái vào năm 2020. Giới bảo tồn đã thắp lên ngọn lửa hy vọng bùng cháy mãnh liệt về việc lai tạo và gầy dựng lại quần thể nòi giống.

Nhưng bi kịch một lần nữa giáng đòn chí mạng. Tháng Tư năm 2023, người ta hốt hoảng phát hiện xác một “cụ rùa” khổng lồ nặng tới 93kg trôi nổi đờ đẫn trên mặt hồ Đồng Mô bát ngát. Qua kiểm tra DNA, đó chính là cá thể rùa cái độc nhất vô nhị. Mọi cánh cửa hy vọng dường như khép sập ngay trước mắt giới bảo tồn. Cả nhân loại bàng hoàng nhận ra, cơ hội khôi phục một quần thể tự nhiên đã bị dập tắt chỉ trong chớp mắt.

Chín mươi chín phần trăm tuyệt chủng: Hai mảnh đời cô độc tột cùng

Sau mất mát tát cạn nước mắt ở Đồng Mô năm 2023, tình trạng dân số của rùa Hoàn Kiếm trên toàn cầu bi đát đến mức thắt tim. Sự thật tàn khốc là thế giới hiện nay chỉ còn ghi nhận chính thức đúng HAI cá thể rùa Hoàn Kiếm còn sống sót:

1. Một con rùa đực sống lay lắt trong sở thú Mộc Độc (Suzhou Zoo, Trung Quốc): Cá thể này đã vô cùng già yếu, mang trên lưng số tuổi ước tính vượt qua con số 100 và gần như hoàn toàn mất đi khả năng sinh sản một cách tự nhiên. 2. Một cá thể bí ẩn tại hồ Xuân Khanh (Hà Nội, Việt Nam): Con rùa này được xác nhận qua phương pháp phân tích gen môi trường (eDNA) từ mẫu nước hồ. Tuy nhiên, giới tính của nó cho đến ngày hôm nay vẫn là một ẩn số chưa có lời giải đáp.

Người bạn đời của con rùa đực ở Trung Quốc đã qua đời từ năm 2019 sau một cuộc thụ tinh nhân tạo bất thành. Mạch đứt gãy trong cấu trúc giới tính khiến nòi giống Rafetus swinhoei được giới bảo tồn quốc tế dán mác “tuyệt chủng về mặt chức năng” (functionally extinct). Dù có sống hàng trăm năm, hai con rùa đơn độc ở hai góc chân trời cũng chẳng thể nào làm nên một mùa xuân.

Cuộc chạy đua eDNA dưới đáy hồ bùn lầy

Chúng ta có nên bỏ cuộc? Câu trả lời là chưa-bao-giờ-bỏ-cuộc.

Những năm gần đây, các nỗ lực bảo tồn tại Việt Nam không còn sử dụng lưới hay bẫy để quấy rầy mặt nước nữa. Các nhà khoa học đã áp dụng công nghệ “vớt” dòng chảy DNA vi sinh (environmental DNA – eDNA). Bằng cách múc lấy những chai nước tưởng chừng đục ngầu vô danh tại các hồ chứa rộng lớn dọc lưu vực sông Hồng, họ đưa vào phòng lab để truy tìm những mảnh ghép DNA bong tróc từ biểu bì của rùa Hoàn Kiếm.

Biết đâu đấy, nằm ẩn mình dưới những thảm thực vật thủy sinh ở Đồng Mô hay Xuân Khanh, vẫn còn vài cá thể lẩn khuất chưa từng bị con người chạm ánh nhìn tới. Những mẫu nước chứa hy vọng mong manh ấy là chiếc phao cứu sinh duy nhất để con người kịp sửa sai lỗi lầm biến đổi băm nát sinh cảnh đã gây ra cho giòng giống này.

Câu hỏi thường gặp

Rùa Hoàn Kiếm Hồ Gươm có phải là một giống rùa riêng biệt không? Nhiều học giả từng tranh cãi gay gắt và xem “Rùa Hồ Gươm” là một loài riêng với tên danh pháp gắn với từ Leloii (nhớ ơn Lê Lợi). Tuy nhiên, kết quả phân tích gen ADN học hiện đại đã chứng minh Cụ Rùa cùng chung nhóm phân loại với loài Giải Sin-hoe (Rafetus swinhoei).

Có hy vọng nào để nhân bản vô tính rùa Hoàn Kiếm không? Dù y học đã nhân bản thành công cừu và khỉ, nhưng nhân bản bò sát lại là một bài toán cực kỳ hóc búa với nhiều biến số phức tạp vô lường về cấu trúc trứng. Khả năng này hiện chưa thể áp dụng khả thi cho dòng rùa mai mềm.

Kẻ thù tự nhiên của rùa Hoàn Kiếm là loài nào? Với thân hình khổng lồ, rùa Hoàn Kiếm trưởng thành gần như không có thiên địch dưới nước. Kẻ thù lớn nhất và duy nhất đẩy chúng vào bờ vực diệt vong chính là con người: đánh bắt quá mức, xây đập thủy điện cô lập môi trường sống, và xả rác thải ô nhiễm xuống sông hồ.

eDNA có thể cho biết giới tính rùa không? Dựa vào trình độ công nghệ eDNA hiện đại, các nhà phân tích đôi khi có thể lọc ra chỉ thị giới tính từ mẩu vụn biểu bì, nhưng tỷ lệ chính xác còn phụ thuộc vào nồng độ DNA trong mẫu nước vớt được.

Không ai hứa hẹn rằng hành trình chạy ngược chiều thời gian tìm kiếm “một nửa còn lại” dưới đáy hồ Xuân Khanh sẽ thành công. Nhưng ngày nào những chai nước eDNA còn mang về manh mối, ngày đó sự kiên cường của nhân loại trước vương miện tuyệt diệt vẫn còn mạnh mẽ vang lên. Một loài vật đã trụ vững từ thời tiền sử, cõng trên lưng tín ngưỡng của một chiều dài dân tộc, sẽ thật cay đắng nếu khép lại kỷ nguyên chỉ bằng một dấu “Chấm Hết” lặng lẽ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Sách Đỏ IUCN (Red List of Threatened Species) – Hồ sơ loài Rafetus swinhoei. 2. Báo cáo Chương trình Bảo tồn Rùa châu Á (Asian Turtle Program – ATP). 3. Tin tức Tổng hợp về sự kiện Rùa Đồng Mô từ VNExpress, Tuổi Trẻ (tháng 04/2023).