Cá Mập Búa: Bí Ẩn Đằng Sau Chiếc Đầu Kỳ Lạ Nhất Đại Dương

Cá đuối đuôi gai vốn được xem là một trong những con mồi nguy hiểm nhất dưới đáy đại dương, nhưng với cá mập búa lớn (Sphyrna mokarran), đó chỉ là bữa ăn thông thường. Chúng dùng chiếc đầu dẹt rộng hơn 1,5m để đập xuống, ghim chặt con mồi xuống đáy cát trước khi cắn. Các nhà nghiên cứu từng mổ xẻ dạ dày một con cá mập búa và đếm được hơn 50 ngòi gai cá đuối cắm vào mô miệng, vết thương mà loài này dường như hoàn toàn chịu được.

Chiếc đầu kỳ lạ nhất đại dương đó không phải là lỗi tiến hóa. Đó là vũ khí đã được tự nhiên mài giũa qua hàng chục triệu năm. Nếu bạn muốn tìm hiểu về một loài cá mập khác không kém phần uy hiểm, xem thêm bài về cá mập trắng lớn trên Kênh Động Vật.

Cephalofoil — chiếc đầu hình búa và ba lợi thế tiến hóa

Bộ phận tạo nên ngoại hình đặc trưng của cá mập búa được các nhà khoa học gọi là cephalofoil — một cấu trúc mô sụn dẹt, kéo rộng hai bên giống hình chữ T hoặc hình vồng tùy loài. Trên bề mặt, trông có vẻ như một thiết kế phức tạp đến mức bất hợp lý. Nhưng thực tế, đây là sự kết hợp kỹ thuật tinh vi của ba ưu thế cùng lúc.

Thứ nhất là thị giác 360 độ. Mắt cá mập búa nằm ở hai đầu cánh cephalofoil, cách nhau tới 1,5 mét ở cá mập búa lớn. Góc nhìn của mỗi mắt chồng nhau ở phía trên và phía dưới, tạo ra vùng quan sát không có điểm mù theo chiều dọc. Con người có thể nhìn 180 độ ngang, nhưng cá mập búa nhìn gần như hoàn toàn xung quanh không gian phía trên và dưới mình.

Thứ hai là điện thụ quan siêu nhạy. Tất cả loài cá mập đều sở hữu Ampullae of Lorenzini — các hố giác quan nhỏ li ti trên mõm, có khả năng phát hiện điện trường yếu do cơ bắp và tim đập của con mồi tạo ra. Với cephalofoil diện tích rộng hơn nhiều so với cá mập thông thường, cá mập búa bố trí được lượng lớn hơn các cơ quan này, cho phép quét một vùng đáy biển rộng hơn trong mỗi lần bơi qua.

Thứ ba là lực nâng thủy lực. Hình dạng dẹt phẳng của cephalofoil hoạt động gần giống cánh máy bay khi nước chảy qua, tạo ra lực nâng giúp cá mập búa thay đổi hướng đi linh hoạt và nhanh hơn so với các loài cá mập khác có đầu tròn trơn.

Các loài trong họ Sphyrnidae và cách phân biệt

Họ cá mập búa (Sphyrnidae) gồm 10 loài, nhưng ba loài được nhắc đến nhiều nhất là:

Cá mập búa lớn (Sphyrna mokarran — Great Hammerhead): Lớn nhất, đạt 6,1m. Cephalofoil gần thẳng ở rìa trước với một vết lõm rõ ở giữa. Loài này là thợ săn độc lập, ít khi bơi thành đàn.

Cá mập búa đầu vồng (Sphyrna lewini, Scalloped Hammerhead): Rìa trước cephalofoil có nhiều vết lõm sóng lượn, đây chính là đặc điểm tạo nên cái tên “đầu vồng”. Nhỏ hơn loài trên, đạt khoảng 4,3m, nhưng nổi tiếng vì thói quen tụ thành đàn hàng trăm con ở các khu vực đảo núi lửa ngầm, đặc biệt là vùng Cocos Island (Costa Rica) và Galápagos.

Cá mập mũ bảo hiểm (Sphyrna tiburo — Bonnethead): Loài nhỏ nhất, chỉ đạt khoảng 1,5m. Cephalofoil hình vòm tròn, không có rìa thẳng như hai loài trên. Đây là loài cá mập duy nhất được xác nhận là ăn tạp — chúng tiêu hóa được cả rong biển chiếm tới 60% lượng thức ăn trong dạ dày.

Kỹ thuật săn cá đuối và con mồi ưa thích

Cá đuối đuôi gai là món ưa thích của cá mập búa lớn, và cách chúng săn loài này minh họa rõ nhất giá trị của chiếc đầu hình búa. Khi phát hiện cá đuối đang nằm sát đáy, cá mập búa bơi lao tới và dùng phần rìa cephalofoil đập mạnh xuống, ghim con mồi chặt xuống nền cát. Con cá đuối không cách nào vùng thoát. Sau đó cá mập xoay người cắn trực tiếp.

Ngòi gai độc của cá đuối, thứ đã giết chết Steve Irwin năm 2006, không có tác dụng đáng kể với cá mập búa. Các con cá mập trưởng thành thường mang ngòi gai cắm vào mô xung quanh miệng như những chiếc huy hiệu chiến tích, nhưng không xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng hay đau đớn rõ ràng.

Ngoài cá đuối, thực đơn gồm cá xương, mực, bạch tuộc và các loài cá mập nhỏ hơn. Cá mập búa đầu vồng đôi khi theo đàn cùng nhau dồn đàn cá ngừ hay cá cơm vào giữa theo kiểu săn tập thể — một hành vi khác biệt lớn so với cá mập búa lớn thường đi một mình.

Đàn cá mập hàng trăm con và hành vi xã hội khác thường

Trong thế giới cá mập, hành vi bầy đàn là ngoại lệ hiếm gặp. Nhưng cá mập búa đầu vồng lại phá vỡ quy tắc đó. Vào ban ngày, chúng tập trung thành đàn hàng trăm đến hàng nghìn con xung quanh các đỉnh núi ngầm và rặng san hô, tầng nước ở độ sâu 20-40m. Ban đêm chúng tan đàn và đi săn riêng lẻ.

Lý do tại sao cá mập búa tụ đàn vẫn là câu hỏi mở. Các giả thuyết đưa ra gồm: điều tiết thân nhiệt ở tầng nước mát hơn vào ban ngày, trao đổi thông tin xã hội và tìm bạn đời, hoặc sử dụng địa từ trường từ đỉnh núi lửa ngầm như điểm định hướng di cư.

Vây cá mập và nguy cơ tuyệt chủng ở Biển Đông

Trước khi nhắc đến con số, cần hiểu rằng vây cá mập không có giá trị dinh dưỡng đặc biệt. Cơ quan tiêu hóa người không hấp thụ được vi sợi collagen keratin tạo nên kết cấu vây — thứ giá trị duy nhất trong tô súp vây cá mập là nước dùng xương và nấm. Vây cá mập đắt tiền vì giá trị văn hóa và tình trạng khan hiếm nhân tạo, không phải giá trị thực phẩm.

Tuy nhiên, ngành công nghiệp này đang gây ra hậu quả sinh thái thảm khốc. Ước tính 73 triệu con cá mập bị giết mỗi năm để lấy vây, trong đó cá mập búa là một trong những loài bị nhắm nhiều nhất vì vây lưng phát triển rất lớn và có giá cao trên thị trường.

Tại Biển Đông và vùng biển Việt Nam, cá mập búa đầu vồng (Sphyrna lewini) đã bị ghi nhận suy giảm nghiêm trọng. Nghiên cứu năm 2013 công bố trên tạp chí Marine Policy ước tính số lượng quần thể cá mập búa toàn cầu đã giảm hơn 80% trong 25 năm. IUCN hiện xếp cả cá mập búa lớn và cá mập búa đầu vồng vào mức Critically Endangered (CR), mức cao nhất trước khi tuyệt chủng trong tự nhiên.

Việt Nam là một trong những quốc gia tiêu thụ và xuất khẩu vây cá mập lớn trong khu vực. Tình trạng này đồng nghĩa với việc áp lực đánh bắt mà ngư dân Việt Nam đóng góp vào có tác động trực tiếp đến sự sống còn của loài ở Biển Đông.

Liên kết với vùng biển Việt Nam

Dù không phải loài đặc hữu, cá mập búa từng xuất hiện thường xuyên ở vùng biển ven bờ miền Trung và Nam Việt Nam, bao gồm vùng nước quanh Côn Đảo, Phú Quý và các rạn san hô ngoài khơi. Ngư dân các tỉnh ven biển như Bình Thuận, Khánh Hòa và Kiên Giang vẫn ghi nhận bắt được cá mập búa trong lưới kéo đáy, mặc dù tần suất ngày càng thấp hơn so với 20 năm trước.

Ở góc độ hệ sinh thái, cá mập búa là loài săn mồi đỉnh giúp điều tiết quần thể cá đuối và cá xương trong các rạn san hô. Khi số lượng cá mập giảm, quần thể cá đuối tăng mất kiểm soát và gây thiệt hại cho các rạn san hô cùng nguồn thức ăn của cộng đồng ngư dân — một vòng lặp sinh thái mà cái giá cuối cùng rơi vào nghề cá ven bờ.

Câu hỏi thường gặp

Cá mập búa có chiếc đầu kỳ lạ đó để làm gì?

Chiếc đầu hình búa (cephalofoil) mang lại ba lợi thế tiến hóa cùng lúc: mắt đặt hai đầu cánh giúp nhìn 360 độ theo chiều dọc, diện tích da rộng hơn cho phép bố trí nhiều cơ quan điện thụ quan (Ampullae of Lorenzini) hơn để phát hiện điện trường con mồi chính xác hơn, và hình dáng dẹt giúp tạo lực nâng thủy lực khi bơi, tương tự cánh máy bay.

Cá mập búa có ở Biển Đông và vùng biển Việt Nam không?

Có. Cá mập búa đầu vồng (Sphyrna lewini) được ghi nhận ở vùng biển nhiệt đới gồm Biển Đông, vịnh Thái Lan và vùng biển ven bờ miền Trung và Nam Việt Nam. Tuy nhiên số lượng quần thể giảm mạnh do nạn đánh bắt vây cá mập.

Cá mập búa có tấn công người không?

Cá mập búa ít khi tấn công người và không được xếp vào nhóm loài nguy hiểm hàng đầu. Trong lịch sử ghi nhận của Cơ sở dữ liệu Tấn công Cá mập Toàn cầu (GSAF), các vụ cá mập búa tấn công người rất hiếm và hầu như không gây tử vong. Loài này nhắm vào cá đuối, cá ruốc và động vật giáp xác là chủ yếu.

Loài nào trong họ cá mập búa là lớn nhất?

Cá mập búa lớn (Great Hammerhead, Sphyrna mokarran) là loài lớn nhất trong họ Sphyrnidae, đạt chiều dài tối đa khoảng 6,1 mét và nặng tới 580 kg. Loài này hiện bị IUCN xếp vào mức Critically Endangered (Cực kỳ nguy cấp) do số lượng quần thể sụt giảm nghiêm trọng vì nạn khai thác vây cá mập.

Cá mập búa dùng chiếc đầu để ghim con mồi như thế nào?

Khi săn cá đuối đuôi gai dưới đáy biển, cá mập búa lớn dùng phần rìa cephalofoil để đập mạnh xuống, ghim con mồi sát đáy không thể thoát. Sau đó chúng xoay người lại để cắn. Đây là kỹ thuật săn mồi đặc trưng giúp chúng vô hiệu hóa được ngòi độc nguy hiểm của cá đuối đuôi gai một cách hiệu quả.

Tài liệu tham khảo: 1. IUCN Red List — Sphyrna mokarran, Sphyrna lewini (2019) 2. Compagno, L.J.V. (1984). FAO Species Catalogue — Sharks of the World 3. Martin, R.A. (2005). Conservation of the Great Hammerhead, ReefQuest Centre 4. Daly-Engel, T.S. et al. (2012). Global population structure of the Scalloped Hammerhead 5. Marine Policy — Economic value and shark fin trade (2013)