Để sống sót qua những năm tháng đói kém, loài bò sát này không chỉ nhịn ăn mà còn có thể tự tiêu biến xương, thu nhỏ chiều dài cơ thể lên tới 20%. Khi nguồn thức ăn dồi dào trở lại, chúng lại tự động dài ra như kích thước ban đầu.
Thông tin cơ bản – Cự đà biển (kỳ đà biển Galápagos)
| Đặc điểm | Thông tin |
| Tên tiếng Anh | Marine iguana |
| Tên khoa học | Amblyrhynchus cristatus |
| Phân loại | Lớp Bò sát (Reptilia) |
| Phân bố | Quần đảo Galápagos (Ecuador) |
| Môi trường sống | Các bãi đá núi lửa ven bờ và đại dương lạnh giá |
| Tình trạng IUCN | Vulnerable (Sắp nguy cấp) / Near Threatened |
| Thức ăn | Tảo biển, rong biển (con non ăn phân) |
Từng bị Darwin gọi là “con vật gớm ghiếc”
Khác với những loài nhông cát thường chạy thoăn thoắt trên các đồi cát đầy nắng nóng ở Ninh Thuận hay Bình Thuận của Việt Nam, Cự đà biển (Amblyrhynchus cristatus) là loài thằn lằn duy nhất trên thế giới vươn mình ra đại dương lạnh giá. Các nhà khoa học tin rằng tổ tiên của chúng là kỳ nhông trên đất liền ở Nam Mỹ, vô tình trôi dạt trên những khúc gỗ ra tận quần đảo Galápagos rồi tiến hóa để thích nghi với môi trường mới.
Khi Charles Darwin lần đầu bắt gặp Cự đà biển, ông đã thẳng thừng gọi chúng là “một sinh vật trông gớm ghiếc, có màu đen bẩn thỉu, ngốc nghếch và chậm chạp”. Lời chê bai này dường như hơi bất công nếu nhìn vào những đặc điểm sinh học giúp chúng sinh tồn. Chiếc mõm phẳng lì – nguồn gốc của cái tên khoa học với từ “amblus” (cùn) và “rhynchus” (mỏ) – chính là công cụ hoàn hảo để cạo tảo mọc sát các rạn đá. Chiếc đuôi dẹt, khỏe mạnh giúp chúng uốn lượn dưới nước uyển chuyển như dải lụa, trong khi những móng vuốt dài sắc nhọn giúp chúng bám chặt vào đá trước những cơn sóng dữ. Làn da màu đen tối thẫm cũng không phải để làm xấu, mà để hấp thụ ánh sáng mặt trời nhanh nhất có thể.
Vào mùa giao phối, những con đực sẽ rũ bỏ bộ áo tối màu để khoác lên mình các sắc đỏ, hồng, ngọc lam hay xám. Những cá thể mang màu đỏ và xanh lá rực rỡ đến từ đảo Española thậm chí còn được mệnh danh là “kỳ nhông Giáng sinh”. Darwin gọi chúng là “ngốc nghếch” có lẽ vì chúng hầu như không có phản xạ phòng vệ tự nhiên nào trước kẻ thù, và chúng thường giải quyết xung đột nội bộ chỉ bằng cách… gật gù cái đầu trong khi há hốc miệng.
Cuộc chiến chống cái lạnh và những thói quen ăn uống kỳ lạ
Cự đà biển là động vật biến nhiệt (những loài phụ thuộc vào môi trường để sưởi ấm cơ thể), việc kiếm ăn trong vùng nước lạnh giá của dòng hải lưu chảy quanh Galápagos là một gánh nặng năng lượng cực lớn. Khi ngâm mình dưới nước, thân nhiệt của chúng có thể giảm tới 10°C, khiến quá trình trao đổi chất và vận động chậm chạp đi rõ rệt.
Thực tế, chỉ có khoảng 5% những cá thể to lớn nhất mới thực sự lặn sâu – chúng có thể nhịn thở hơn 10 phút và chạm tới độ sâu 9 mét để tìm thức ăn. Phần lớn quần thể còn lại chọn cách an toàn hơn: chờ thủy triều rút xuống và gặm tảo trên các tảng đá lộ thiên ven bờ để không bị ướt. Vì thức ăn dưới biển chứa hàm lượng muối cực cao, cơ thể Cự đà biển trang bị sẵn những tuyến muối đặc biệt gần mũi. Chúng đẩy lượng muối thừa ra khỏi cơ thể thông qua một hành động trông giống hệt như hắt hơi.
Thói quen ăn uống của những con non còn kỳ lạ hơn. Trong vài tháng đầu đời, chúng thực hành tập tính ăn phân (coprophagy) – nhấm nháp trực tiếp phân của những con trưởng thành. Hành vi này giúp con non nạp hệ vi khuẩn đường ruột cần thiết để tiêu hóa được tảo biển.
Sóng gió thực sự ập đến khi hiện tượng El Niño làm nước biển ấm lên, tiêu diệt phần lớn các loài tảo ưa thích của kỳ nhông. Trong những đợt thiếu hụt thức ăn trầm trọng, tỷ lệ tử vong của quần thể có thể lên tới 90%, đặc biệt là những cá thể lớn cần nhiều calo. Để sinh tồn, Cự đà biển kích hoạt một cơ chế không tưởng: tự thu nhỏ cơ thể. Chiều dài của chúng có thể rút ngắn đi 1/5 trong vòng hai năm bằng cách hấp thụ lại mô xương, rồi giãn nở ra khi tảo biển mọc lại.
Dịch vụ dọn vệ sinh từ thằn lằn dung nham
Những con kỳ nhông khổng lồ có vẻ ngoài đáng sợ này thực chất là những loài ăn cỏ hiền lành. Khi kết thúc bữa ăn dưới biển, chúng bò lên các tảng đá núi lửa đen ngòm, nằm bất động để sưởi ấm. Đây là lúc mối quan hệ cộng sinh (mutualism) bắt đầu.
Loài thằn lằn dung nham Floreana (Microlophus grayii) – chỉ dài khoảng 23cm – sẽ tranh thủ leo trèo khắp đầu và lưng kỳ nhông. Chúng thoăn thoắt bắt những con ruồi phiền phức, ăn các loại ký sinh trùng và nhấm nháp cả da chết của con vật khổng lồ. Nhờ đó, Cự đà biển có được một thợ dọn vệ sinh tận tụy miễn phí, còn thằn lằn dung nham có một bữa tiệc thịnh soạn ngay trên bãi đá sưởi ấm ven biển.
Kẻ thù từ lục địa và nỗ lực bảo vệ
Mặc dù có kích thước cơ thể vạm vỡ với chiều dài từ 1 đến 1,5 mét, Cự đà biển đang phải đối diện với tình trạng suy giảm quần thể nghiêm trọng. Kẻ thù của chúng không đến từ đại dương, mà đến từ các loài xâm lấn do con người mang tới như chuột, chó và mèo hoang. Những loài này không tấn công những con trưởng thành, mà nhắm trực tiếp vào trứng và kỳ nhông non non nớt.
Ngoài ra, sự phát triển của du lịch và rác thải sinh hoạt cũng thu hẹp môi trường sống tự nhiên của chúng. Để bảo vệ loài vật biểu tượng này cùng các loài sinh vật đặc hữu khác, chính phủ Ecuador đã thiết lập các khu vực bảo tồn nghiêm ngặt và áp dụng chính sách thị thực đặc biệt, kiểm soát chặt chẽ số lượng người được phép di cư hoặc du lịch đến quần đảo Galápagos.
Thật kỳ lạ, dẫu mang bản tính hiền lành và chỉ ăn chay, danh từ tập hợp dùng để chỉ một bầy kỳ nhông trong tiếng Anh lại là “slaughter” (một bầy sát sinh) – một cái tên nghe đầy mâu thuẫn với bản chất thực sự của chúng.
Câu hỏi thường gặp
Cự đà biển ăn gì? Chúng là loài ăn cỏ hiền lành, thức ăn chủ yếu là các loại tảo biển và rong biển mọc trên các rạn đá ven bờ hoặc dưới đáy đại dương. Các con non thì ăn phân của con trưởng thành để lấy vi khuẩn tiêu hóa.
Cự đà biển nhịn thở được bao lâu? Những cá thể lớn nhất có thể lặn sâu tới 9 mét và nín thở hơn 10 phút dưới đại dương để kiếm ăn. Tuy nhiên, chỉ khoảng 5% quần thể thực sự lặn xuống nước.
Tại sao Cự đà biển thường hắt hơi? Thức ăn của chúng chứa rất nhiều muối từ nước biển. Để loại bỏ lượng muối dư thừa, chúng sử dụng các tuyến muối đặc biệt nằm gần mũi và tống muối ra ngoài bằng cách hắt hơi.
Cự đà biển sống ở đâu? Loài thằn lằn này là đặc hữu của quần đảo Galápagos (Ecuador). Tùy theo từng hòn đảo, chúng sẽ tiến hóa thành các phân loài với kích thước và màu sắc khác nhau.
Kẻ thù tự nhiên của Cự đà biển là gì? Chó, mèo hoang và chuột do con người mang đến quần đảo là mối đe dọa lớn nhất, bởi chúng thường xuyên ăn trộm trứng và săn bắt kỳ nhông non. Sự biến đổi khí hậu (El Niño) cũng là một mối nguy hiểm đe dọa trực tiếp nguồn thức ăn của chúng.
