Năm 1992, một nhóm khoa học thuộc Bộ Lâm nghiệp Việt Nam và WWF đang khảo sát rừng ở Khu Bảo tồn Vũ Quang, Hà Tĩnh thì phát hiện điều không ai ngờ tới: bộ sọ của một loài thú chưa từng được khoa học ghi nhận. Đôi sừng dài, song song, mảnh như cây sậy – không giống bất kỳ loài nào họ từng thấy. Đây là lần đầu tiên trong hơn 50 năm, một loài thú lớn hoàn toàn mới được tìm thấy trên Trái Đất.
Họ đặt tên nó là Sao La – theo tiếng địa phương có nghĩa là “sừng quay suốt” vì hình dạng đặc trưng của đôi sừng. Thế giới biết đến nó với cái tên khác: kỳ lân châu Á.
Hơn 30 năm sau, Sao La vẫn là một trong những loài động vật bí ẩn nhất hành tinh. Không ai biết còn bao nhiêu con. Không ai chụp được ảnh ngoài tự nhiên kể từ năm 2013. Và mỗi ngày trôi qua, cơ hội để loài thú này tồn tại thêm lại mỏng hơn.
| Tên khoa học | Pseudoryx nghetinhensis |
|---|---|
| Họ | Trâu bò (Bovidae) |
| Tình trạng bảo tồn | Cực kỳ nguy cấp – CR (IUCN Red List) |
| Phân bố | Dãy Trường Sơn, biên giới Việt Nam – Lào |
| Kích thước | Dài 150 cm, cao vai ~90 cm, nặng 80-100 kg |
| Số lượng ước tính | Dưới 100 cá thể (có thể ít hơn nhiều) |
| Lần xác nhận gần nhất | 2013 (bẫy ảnh tại Lào – WWF) |
Phát hiện chấn động năm 1992
Để hiểu tại sao việc tìm ra Sao La lại làm cả thế giới kinh ngạc, cần biết rằng: trước năm 1992, lần cuối cùng khoa học phát hiện một loài thú lớn mới là năm 1937 – với loài bò rừng Kouprey ở Campuchia. Nửa thế kỷ trôi qua, giới khoa học gần như chắc rằng mọi loài thú lớn trên Trái Đất đều đã được ghi nhận.
Nhưng rừng Trường Sơn giữ bí mật tốt hơn người ta nghĩ. Ông Đỗ Tước – nhà khoa học Việt Nam dẫn đầu đoàn khảo sát – đã tìm thấy ba bộ sọ với đôi sừng kỳ lạ trong nhà người dân địa phương. Phân tích AND và đặc điểm giải phẫu sau đó xác nhận: đây là một chi hoàn toàn mới, chưa từng được mô tả trong khoa học. Tạp chí Nature đăng công bố vào tháng 6/1992, và cái tên “kỳ lân châu Á” bắt đầu lan khắp thế giới.
Điều thú vị là dù Sao La được phát hiện nhờ các bộ sọ, phải đến năm 1999 các nhà khoa học mới lần đầu tiên chụp được ảnh một con còn sống – và đó là con vật đang bị nhốt, không phải trong tự nhiên. Đến nay, chưa có nhà khoa học nào trực tiếp quan sát Sao La ngoài hoang dã.
Nhận ra Sao La từ đôi sừng độc nhất vô nhị
Sao La trông giống một con nai hay linh dương nhỏ – bộ lông nâu sẫm, bụng và phần dưới chân nhạt hơn, điểm xuyết những mảng trắng rõ nét trên mặt và cổ. Nhưng điều khiến nó trở nên đặc biệt không phải màu lông mà là đôi sừng: hai chiếc sừng dài khoảng 50 cm, song song gần như hoàn hảo, nhọn như kim. Không loài trâu bò nào trên thế giới có đôi sừng mang hình dáng này.
Ngoài sừng, Sao La còn sở hữu một bộ phận giải phẫu không giống ai: tuyến mùi khổng lồ nằm hai bên mũi – to đến mức khi mở ra, chúng có thể che gần nửa khuôn mặt. Các loài trâu bò khác cũng có tuyến mùi, nhưng không con nào có tuyến lớn như vậy. Người ta cho rằng Sao La dùng tuyến này để đánh dấu lãnh thổ, nhưng vì chưa ai quan sát được hành vi của chúng trong tự nhiên, mọi thứ vẫn còn là phỏng đoán.
Con đực và con cái đều có sừng – điều khá hiếm gặp ở họ Bovidae. Con đực có xu hướng to hơn một chút và sừng dài hơn, nhưng nhìn từ xa rất khó phân biệt giới tính.
Vùng lãnh thổ: Những cánh rừng Trường Sơn còn lại
Sao La chỉ tồn tại ở một nơi duy nhất trên Trái Đất: dãy Trường Sơn dọc biên giới Việt Nam và Lào, ở độ cao từ 300 đến 1.800 mét. Phía Việt Nam, chúng được ghi nhận ở Nghệ An và Hà Tĩnh – chủ yếu trong và xung quanh Vườn Quốc gia Vũ Quang. Phía Lào, bẫy ảnh từng ghi lại chúng ở tỉnh Bolikhamsai và Khammouane.
Đây là vùng rừng thường xanh dày đặc, ẩm ướt quanh năm, với nhiều suối nhỏ và rậm rạp đến mức ánh sáng mặt trời gần như không xuống được tầng đất. Đúng kiểu địa hình khiến việc tìm kiếm một con vật nhút nhát, di chuyển thầm lặng trở thành nhiệm vụ gần như bất khả thi. Chính địa hình này đã giúp Sao La ẩn náp suốt hàng nghìn năm dưới mắt người.
Người dân địa phương – đặc biệt là các cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống dọc Trường Sơn – biết đến Sao La từ lâu và có nhiều tên gọi khác nhau cho loài này. Đây là một trong những lý do bộ sọ Sao La có thể được tìm thấy trong nhà dân: chúng thỉnh thoảng bị mắc bẫy thú rừng, dù không phải là mục tiêu săn bắt.
Cuộc sống bí ẩn trong rừng sâu
Nói thật lòng: chúng ta biết rất ít về hành vi của Sao La. Những gì có trong tay phần lớn đến từ vài cá thể từng bị người dân bắt giữ tạm thời (tất cả đều chết sau vài tuần – Sao La không thể thích nghi với điều kiện nhốt), quan sát dấu vết trong rừng, và phân tích bẫy ảnh.
Dựa trên những manh mối ít ỏi đó, người ta tin rằng Sao La sống đơn độc hoặc theo cặp nhỏ, hoạt động chủ yếu vào sáng sớm và chiều tối. Chúng có xu hướng bám theo các con suối trong rừng – một phần vì nước, một phần vì thảm thực vật ven suối thường dày và đa dạng hơn. Tuyến mùi lớn gợi ý rằng Sao La đánh dấu lãnh thổ rõ ràng, nhưng phạm vi lãnh thổ của từng cá thể bao lớn thì chưa ai đo được.
Sao La ăn gì? Nhiều khả năng là lá cây, quả sung, và các loại thực vật ven suối. Người dân từng quan sát chúng gặm lá cây họ sung (Ficus) và các loại cây bụi dọc suối. Không có bằng chứng nào cho thấy chúng ăn cỏ – khác với hầu hết họ hàng trong họ Bovidae.
Sinh sản – điều ít ỏi chúng ta biết
Gần như không có thông tin chính xác về sinh sản của Sao La ngoài tự nhiên. Từ giải phẫu học, người ta ước tính chúng mang thai khoảng 8-9 tháng và sinh một con mỗi lứa – tương tự các loài Bovidae cỡ này. Mùa sinh sản nhiều khả năng rơi vào cuối năm, trùng với mùa khô ở Trường Sơn.
Một con Sao La trong điều kiện tự nhiên lý tưởng có thể sống đến 10-12 năm. Nhưng “điều kiện lý tưởng” ngày càng khó tìm thấy trong vùng rừng Trường Sơn đang bị thu hẹp và xẻ dọc bởi những con đường mới.
Cuộc chiến sinh tồn: Kẻ thù không phải thợ săn
Điều trớ trêu về Sao La là loài này không bị săn bắt trực tiếp – không ai đặc biệt muốn thịt hay sừng của chúng. Nhưng chúng đang chết vì những cái bẫy đặt để bắt các loài khác. Khắp Trường Sơn, hàng chục nghìn bẫy thép được đặt để bắt lợn rừng, nai, và các loài thú nhỏ làm thực phẩm. Sao La – chậm chạp, ít cảnh giác với bẫy – vô tình bước vào và không có cách thoát.
Năm 2011, WWF ước tính tổng số bẫy trong vùng phân bố của Sao La ở Việt Nam và Lào lên tới hàng triệu chiếc. Ngay cả khi việc săn bắt Sao La bị cấm hoàn toàn và mọi người đều tuân thủ, mạng lưới bẫy dày đặc kia vẫn đủ để xóa sổ loài này.
Mất môi trường sống là mối đe dọa thứ hai. Con đường Hồ Chí Minh và các tuyến đường xuyên núi mới đã cắt vùng Trường Sơn thành những mảnh nhỏ rời rạc. Một quần thể Sao La bị cô lập hoàn toàn khỏi các quần thể khác – dù cách nhau chỉ vài chục km – sẽ mất khả năng giao phối và dần suy thoái di truyền cho đến khi tuyệt chủng.
Nhóm Bảo tồn Sao La (Saola Working Group), thành lập năm 2006 với sự phối hợp của IUCN, WWF, và chính phủ hai nước, đang triển khai hai hướng can thiệp chính: tháo gỡ bẫy thú quy mô lớn và thành lập các “hành lang sinh thái” nối liền những khu rừng bị phân mảnh. Đây là cuộc đua với thời gian, và không ai chắc chắn liệu còn đủ Sao La để tạo ra một quần thể sinh sản bền vững hay không.
Câu hỏi thường gặp về Sao La
Sao La còn bao nhiêu con?
Không ai biết chính xác. IUCN ước tính có thể dưới 100 cá thể, một số nhà khoa học bi quan hơn và cho rằng con số thực tế thấp hơn nhiều. Không có cuộc điều tra quần thể toàn diện nào có thể thực hiện được vì địa hình quá hiểm trở.
Tại sao Sao La được gọi là “kỳ lân châu Á”?
Vì độ hiếm cực độ và tính bí ẩn của nó – không phải vì có một chiếc sừng. Thực ra Sao La có hai sừng, nhưng nhìn nghiêng trông như một. Cái tên “kỳ lân” ám chỉ sự khó nắm bắt và gần như huyền thoại của loài này.
Có thể nuôi Sao La trong vườn thú không?
Chưa bao giờ thành công. Mọi cá thể từng bị bắt giữ đều chết sau vài tuần đến vài tháng. Sao La cực kỳ nhạy cảm với stress và không thể thích nghi với điều kiện nuôi nhốt. Điều này khiến việc bảo tồn ex-situ (ngoài môi trường tự nhiên) gần như bất khả thi.
Lần cuối cùng Sao La được xác nhận là khi nào?
Tháng 9/2013, một bẫy ảnh của WWF ở tỉnh Bolikhamsai, Lào ghi lại hình ảnh một con Sao La. Đây là lần xác nhận khoa học gần nhất. Tuy nhiên, người dân địa phương vẫn thỉnh thoảng báo cáo nhìn thấy dấu vết hoặc nghe tiếng động đặc trưng trong rừng.
Việt Nam đang làm gì để bảo tồn Sao La?
Vườn Quốc gia Vũ Quang (Hà Tĩnh) – nơi Sao La được phát hiện – là khu bảo tồn trọng tâm. Các đội tuần tra rừng được trang bị để tháo gỡ bẫy thú. Ngoài ra, dự án Saola Working Group phối hợp với chính phủ Việt Nam và Lào để thiết lập vùng đệm và hành lang sinh thái dọc Trường Sơn.
Sao La là bằng chứng sống rằng thiên nhiên vẫn còn những bí mật mà chúng ta chưa chạm tới được. Câu hỏi không phải là liệu loài này có đặc biệt không – rõ ràng là có – mà là liệu chúng ta có còn đủ thời gian để giữ nó lại trên đời này không. Các khu rừng Trường Sơn vẫn còn đó. Sao La – có thể – cũng vậy.
Tài liệu tham khảo:
- Dung, V.V., et al. (1993). A new species of living bovid from Vietnam. Nature, 363, 443-445.
- IUCN SSC Asian Wild Cattle Specialist Group (2016). Pseudoryx nghetinhensis. The IUCN Red List of Threatened Species 2016.
- WWF-Vietnam (2013). Camera trap image of saola confirmed in Laos. WWF News Release, September 2013.
- Saola Working Group / IUCN (2021). Conservation strategy for the saola. Gland, Switzerland.
- Robichaud, W. (2006). A working definition of saola (Pseudoryx nghetinhensis) habitat. WWF Indochina.
