Voọc chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) được mệnh danh là “nữ hoàng linh trưởng” vì bộ lông năm màu đẹp nhất trong số các loài linh trưởng Đông Dương. Loài này sống đặc hữu tại Việt Nam, Lào và Campuchia, nhưng quần thể đang thu hẹp nhanh. Bán đảo Sơn Trà tại Đà Nẵng hiện là nơi tập trung quần thể đông nhất còn lại tại Việt Nam.
| Nhóm phân loại | Linh trưởng có đuôi (Cercopithecidae) |
| Tuổi thọ trung bình | Từ 22 đến 24 năm trong tự nhiên |
| Cân nặng trưởng thành | Đực: xấp xỉ 10-11 kg. Cái: khoảng 8 kg |
| Tình trạng bảo tồn | Cực kỳ Nguy cấp (CR) – Tổ chức IUCN Đánh giá mức độ rủi ro tuyệt diệt |
| Nơi sống trọng điểm | Rừng bán đảo ven biển, đồi núi mạn đứt đoạn từ Đà Nẵng dọc đường Hồ Chí Minh |
Đặc điểm nhận dạng: Bộ lông năm màu độc nhất
Bộ lông năm màu rõ ràng trên từng vùng cơ thể: đỉnh đầu đen, mặt màu cam, râu cằm trắng xám, đùi xám đen và đặc biệt nhất là ống chân màu đỏ nâu đặc trưng , đây chính là nguồn gốc tên “chân nâu”. Không có loài linh trưởng nào khác ở Đông Nam Á có bộ màu tương tự. Bộ màu sắc này còn giúp chúng nhận diện đồng loại trong tán rừng dày.
Ngón tay cái nhỏ và áp sát lòng bàn tay giúp tập trung lực bám vào cành. Đuôi dài ngang thân giúp giữ thăng bằng khi nhảy, nhưng không có khả năng cầm nắm như khỉ Nam Mỹ. Con đực nặng khoảng 10–11 kg, đủ nhẹ để di chuyển linh hoạt trên ngọn cây mà không gãy cành.
Chế độ ăn và hệ tiêu hóa đặc biệt
Khoảng 80% thức ăn là lá cây, từ hơn 50 loài cây khác nhau. Chúng chọn lộc non rất kỹ và bỏ phần cuống cứng để giảm lượng xơ. Phần còn lại trong thực đơn là hoa dại và chồi non.
Lá cây chứa nhiều chất xơ và hợp chất khó tiêu. Để xử lý lượng lớn xenlulozo này, voọc có dạ dày bốn ngăn tương tự động vật nhai lại. Các vi sinh vật trong dạ dày lên men và phân giải xơ, chiết xuất dinh dưỡng từ nguồn thức ăn nghèo calo.
Cấu trúc bầy đàn và nuôi con tập thể
Giống voọc chà vá chân đỏ, loài này sống thành đàn khoảng 15–20 cá thể theo cấu trúc mẫu hệ. Khi có con non được sinh ra, các cá thể cái trưởng thành trong đàn cùng tham gia chăm sóc, không phân biệt huyết thống.
Con non có lông màu trắng cam khi mới sinh, bám chặt vào ngực mẹ trong những tháng đầu. Các cá thể cái khác trong đàn thay nhau bế ẵm và bắt rận cho con non. Hoạt động bắt rận cho nhau cũng là cách gắn kết quan hệ xã hội trong bầy và cảnh báo khi có kẻ lạ tiến vào lãnh thổ.
Phân bố tại Việt Nam: Trọng điểm ở bán đảo Sơn Trà
Voọc chà vá chân nâu phân bố từ miền Trung Việt Nam qua Lào đến miền Nam Campuchia. Khác với voọc mũi hếch chỉ có ở vùng núi phía Bắc, loài này tập trung ở miền Trung. Tại Việt Nam, bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) là nơi duy nhất còn quần thể ổn định, ước tính vài trăm cá thể.
Mối đe dọa từ phát triển đô thị tại Sơn Trà
Là một trong 10 loài động vật đặc hữu Đông Dương, voọc chà vá chân nâu tại Sơn Trà đang bị đe dọa nghiêm trọng bởi các dự án xây dựng khu nghỉ dưỡng và mở đường. Các công trình này cắt đứt hành lang di chuyển giữa các vùng kiếm ăn. Mất đường di chuyển, voọc buộc phải vượt qua đường bê tông, dẫn đến tai nạn chết người.
Các tổ chức bảo tồn như GreenViet đang vận động hạn chế xây dựng tại khu vực lõi Sơn Trà, đồng thời lắp cầu dây cho voọc băng qua đường an toàn. Loài này cần không gian yên tĩnh để sinh sống và sinh sản. Quần thể Sơn Trà là tài sản thiên nhiên không thể thay thế của Đà Nẵng và cả nước.
Câu hỏi thường gặp
Cấu trúc màu sắc của voọc chà vá chân nâu có gì nổi bật? Chúng mang bộ lông năm màu: đỉnh đầu đen, mặt cam, râu cằm trắng xám, đùi xám đen và ống chân màu đỏ tía. Không loài linh trưởng nào khác ở Đông Nam Á có bộ màu tương tự.
Chúng ăn gì trong tự nhiên? Khoảng 80% chế độ ăn là lá cây bản địa. Phần còn lại là hoa dại và chồi non. Dạ dày bốn ngăn giúp tiêu hóa lượng xơ lớn.
Bán đảo Sơn Trà có vai trò gì với loài voọc này? Đây là khu vực duy nhất ở Việt Nam còn duy trì quần thể đủ mật độ, ước khoảng vài trăm cá thể, trong môi trường tương đối cách ly với tác động trực tiếp của con người.
Nguy cơ lớn nhất đang đe dọa chúng ở Việt Nam là gì? Việc mở đường bê tông và xây khu nghỉ dưỡng trên bán đảo Sơn Trà cắt đứt hành lang di chuyển giữa các vùng kiếm ăn. Săn bắt trái phép ở một số khu vực miền Trung cũng làm giảm số lượng.
Đàn voọc nuôi con như thế nào? Loài có cấu trúc mẫu hệ. Khi con non được sinh ra, các cá thể cái trưởng thành trong đàn cùng nhau tham gia chăm sóc trong nhiều tháng đầu, không giới hạn theo huyết thống.
DANH MỤC DỮ LIỆU TÀI LIỆU SỐ LIỆU THU THẬP
1. Trung tâm Nghiên cứu Đa dạng sinh học và Bảo tồn Nước Việt (GreenViet, 2022) – Bản thống kê khảo sát báo cáo hiện trạng linh trưởng bán đảo Sơn Trà Đà Nẵng. 2. Danh lục Đỏ Tổ chức IUCN (Phiên bản cập nhật năm 2023) – Đánh giá rủi ro tuyệt diệt cá thể dòng Pygathrix nemaeus vòng cung bán đảo Đông Nam Á lục địa. 3. Giáo sư TS. Lê Xuân Cảnh (Nxb Khoa học Xã hội và Môi trường Quốc Gia, 2018). Ấn phẩm Khoa học chuyên khảo: Thú Linh Trưởng Sinh Thái Việt Nam.
