Từng bị giới khoa học chính thức gạch tên khỏi bản đồ sinh giới gần 100 năm trước vì làm mồi cho chuột, một quần thể khổng lồ với bộ gen lớn hơn cả con người 25% vừa được phát hiện đang bám trụ trên một vách đá núi lửa dốc đứng giữa đại dương. Đó là câu chuyện của bọ que đảo Lord Howe – loài côn trùng có màn trở về từ cõi chết kịch tính bậc nhất trong thế giới tự nhiên.
Thông tin cơ bản – bọ que đảo Lord Howe
| Đặc điểm | Thông tin |
| Tên tiếng Anh | Lord Howe Island stick insect (Tree lobster) |
| Tên khoa học | Dryococelus australis |
| Phân loại | Không đề cập (trong source) |
| Phân bố | Đảo Lord Howe và tháp đá Ball’s Pyramid (Úc) |
| Môi trường sống | Hốc cây và các bụi rậm sát mặt đất, vách đá dốc đứng |
| Tình trạng IUCN | Cực kỳ nguy cấp (CR) |
| Thức ăn | Lá cây (đặc biệt là cây tràm/melaleuca) |
Tôm hùm cây và thảm họa chuột đen
Bọ que đảo Lord Howe (Dryococelus australis) không phải là loài côn trùng bạn có thể dễ dàng lướt qua mà không chú ý. Sở hữu thân hình sần sùi, dài ngoằng và to lớn đến mức lấp kín cả một bàn tay người trưởng thành, chúng được người dân bản địa ưu ái gọi bằng biệt danh “tôm hùm cây” (tree lobsters). Khác với những loài bọ que thanh mảnh bay lượn mà ta thường bắt gặp, loài vật này không có cánh và di chuyển khá chậm chạp trên đôi chân to khỏe.
Ban ngày, chúng quần tụ thành những đám lớn dễ thấy bên trong các hốc cây sát mặt đất để tránh nắng. Khi màn đêm buông xuống, những con bọ khổng lồ mới bắt đầu lầm lũi bò lên các bụi rậm để tìm lá nhấm nháp. Tiếng nhai rào rạo của chúng to và đều đặn đến mức xé toạc cả không gian tĩnh mịch của rừng đêm.
Chính sự to xác và chậm chạp này đã biến chúng thành miếng mồi ngon khi biến cố ập đến. Năm 1918, một con tàu châu Âu vô tình mắc cạn đã mang theo loài chuột đen lên hòn đảo Lord Howe hiền hòa của Úc. Lũ chuột nhanh chóng nhận ra những con bọ que khổng lồ này vừa dễ bắt lại vừa là nguồn protein dồi dào. Do chưa từng chạm trán kẻ thù tự nhiên nào đáng sợ như vậy, bọ que hoàn toàn không có khả năng tự vệ. Quần thể của chúng lao dốc không phanh. Kể từ năm 1930, không một ai còn nhìn thấy bất kỳ cá thể nào lảng vảng trên đảo. Giới khoa học đành ngậm ngùi đóng lại hồ sơ: Đã tuyệt chủng.
Phép màu trên đỉnh tháp núi lửa Ball’s Pyramid
derivative work: WolfmanSF (talk) / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0
Thế nhưng, đại dương luôn biết cách cất giấu những bí mật khó tin nhất. Cách đảo Lord Howe khoảng 23km là Ball’s Pyramid – tháp đá núi lửa cao nhất thế giới chọc thẳng lên giữa biển khơi như một lưỡi gươm đen ngom, sắc bén. Nhiều thập kỷ sau ngày bọ que bị tuyên bố tuyệt chủng, các nhà thám hiểm khi chinh phục vách đá hiểm trở này đã tình cờ nhặt được vỏ xác của chúng.
Năm 2001, một đoàn thám hiểm gồm các nhà khoa học và kiểm lâm quyết định mở chiến dịch lùng sục. Chuyến đi mang đầy tính sinh tử. Họ phải bám víu leo lên vách đá gần như dựng đứng cao 60 mét giữa màn đêm đen đặc. Và phần thưởng cho khao khát tìm kiếm đó là một cảnh tượng vô giá: vỏn vẹn 24 con bọ que đảo Lord Howe đang bám chặt lấy một bụi cây tràm (melaleuca) duy nhất mọc chen giữa kẽ đá cằn cỗi.
Khi tiến hành phân tích, các nhà khoa học sửng sốt nhận ra bộ gen khổng lồ của bầy bọ – lớn hơn bộ gen con người tới 25% – hoàn toàn trùng khớp với các mẫu vật từ một thế kỷ trước. Để một nhóm nhỏ có thể thoi thóp tồn tại qua hàng chục năm ròng rã trên một mỏm đá thiếu thốn thức ăn, chúng đã dùng đến tuyệt kỹ sinh học: sinh sản đơn tính (parthenogenesis). Con cái có thể tự mình đẻ trứng và tạo ra thế hệ tiếp theo mà không cần bất kỳ con đực nào. Mối quan hệ gắn bó máu thịt với bụi cây tràm đơn độc đã trở thành chiếc phao cứu sinh cuối cùng cho toàn bộ một giống loài.
Adam, Eve và hành trình hồi hương lịch sử
Dù sinh sản đơn tính là một kỹ năng sinh tồn xuất sắc, thực chất bọ que đảo Lord Howe lại là những sinh vật thích sự gắn bó. Trong điều kiện bình thường, chúng chọn sống theo từng cặp (bonded pairs) song hành cùng nhau.
Năm 2003, các nhà bảo tồn đã mạo hiểm đưa hai cá thể sống sót – được ưu ái đặt tên là “Adam” và “Eve” – về Sở thú Melbourne nhằm khởi động chương trình nhân giống khẩn cấp. Chỉ từ một cặp đôi duy nhất này, một gia phả lên tới hàng ngàn cá thể đã ra đời. Tại môi trường nuôi nhốt, con người lần đầu tiên được quan sát trọn vẹn vòng đời của chúng. Những con cái cần mẫn vùi từng quả trứng nhạt màu xuống lòng đất. Khi nở ra, ấu trùng mang màu xanh lục rực rỡ của lá cây, sau đó dần sẫm lại, khoác lên mình lớp áo giáp nâu đen khi trưởng thành.
Hiện tại, bọ que đảo Lord Howe vẫn nằm ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR). Quần thể hoang dã tự nhiên vẫn bị giới hạn nghiêm ngặt tại Ball’s Pyramid, nơi chỉ những nhóm nghiên cứu mới được phép tiếp cận. Dù vậy, một chiến dịch quét sạch chuột quy mô lớn gần đây trên đảo gốc Lord Howe đã mang lại thành công rực rỡ. Những con “tôm hùm cây” dẻo dai này đang đứng trước hy vọng lớn lao nhất để được bước chân về lại mái nhà tổ tiên thực sự của mình.
Sự hồi sinh của bọ que đảo Lord Howe từ một bụi cây duy nhất vắt vẻo trên mỏm đá giữa đại dương không chỉ là một kỳ tích bảo tồn. Nó là minh chứng cho sự dai dẳng và sức chịu đựng đến phi lý của tự nhiên trước thảm kịch.
Câu hỏi thường gặp
Bọ que đảo Lord Howe sống ở đâu? Trong tự nhiên, quần thể hoang dã duy nhất của chúng chỉ còn sống bám trụ trên vách đá núi lửa Ball’s Pyramid nằm ở Thái Bình Dương. Bạn cũng có thể chiêm ngưỡng chúng ở Sở thú Melbourne (Úc) thông qua chương trình nhân giống bảo tồn.
Tại sao chúng được gọi là “tôm hùm cây”? Biệt danh này xuất phát từ thân hình sần sùi, kích thước khổng lồ lấp kín cả bàn tay người trưởng thành và đặc điểm di chuyển chậm chạp trên đôi chân to khỏe, gợi liên tưởng đến những con tôm hùm.
Loài bọ que này sinh sản như thế nào? Chúng có khả năng sinh sản đơn tính (parthenogenesis), nghĩa là con cái có thể tự đẻ trứng mà không cần giao phối với con đực. Tuy nhiên, khi có điều kiện, chúng vẫn thích kết đôi và sống cùng nhau.
Tảng đá Ball’s Pyramid có gì đặc biệt? Đây là tháp đá núi lửa cao nhất thế giới mọc lên giữa biển khơi, cách đảo Lord Howe 23km. Chính vách đá dốc đứng và cằn cỗi này đã vô tình trở thành pháo đài bảo vệ những cá thể bọ que cuối cùng khỏi loài chuột.
Bọ que đảo Lord Howe ăn gì để sống? Vào ban đêm, chúng hoạt động và ăn lá cây. Trên vách đá Ball’s Pyramid, cả quần thể sống sót nhờ vào việc nhấm nháp những chiếc lá từ bụi cây tràm (melaleuca) hiếm hoi mọc trên vách đá.
