Đất ngập nước là một kiểu sinh cảnh, nơi nước phủ hoặc làm sũng mặt đất quanh năm hay theo mùa và cây cỏ thủy sinh mọc dày. Có chỗ cây mọc kín che lấp cả mặt nước, như đầm lau sậy hay vùng than bùn. Nhưng phần lớn là chỗ nước thoáng xen lẫn cây cối rậm rạp, thành nơi mà gần như loài vật nào cũng sống và kiếm ăn được.
Đất ngập nước gồm những kiểu nào
Nơi nào dòng nước chảy chậm lại, sinh cảnh đất ngập nước hình thành ở đó. Tùy khí hậu, lượng mưa, địa hình và chất đất mà mỗi nơi một khác. Vì thế kiểu đất ngập nước rất đa dạng: bãi sậy nước nông (marsh), đầm lầy cây gỗ ngập tới gốc (swamp), vùng than bùn phủ rêu nước trên nền đất chua (bog), và những bãi bồi cứ vào mùa nước lên là ngập.
Có những vùng ngập theo mùa rộng đến mức khó tin. Mùa nước lên, cả vùng biến thành nửa cạn nửa nước. Đồng bằng châu thổ Okavango ở Botswana là châu thổ trong lục địa lớn nhất thế giới, lúc lũ đỉnh trải rộng hơn 15.000 km².
Vì sao đất ngập nước lắm thức ăn
Nếu xét lượng thức ăn nuôi được cho động vật, ít sinh cảnh trên đất liền sánh được với đất ngập nước, có khi nó còn vượt cả rừng mưa nhiệt đới. Ở xứ ôn đới, thức ăn dồi dào nhất vào mùa xuân và mùa hè. Còn ở vùng nhiệt đới, mọi thứ tùy vào nước. Có những vùng ngập nước nhiệt đới mùa khô cạn gần trơ đáy, mưa xuống lại mênh mông như biển hồ, chẳng hạn vùng Pantanal ở Nam Mỹ.
Cũng vì vậy, ở những nơi khô hạn gần như quanh năm, nước ngọt là chỗ dựa sống còn của thú hoang. Muốn tìm nơi nhiều loài nhất, cứ ra mé nước.
Rừng ngập mặn nuôi tôm cá
Rừng ngập mặn là kiểu sinh cảnh đất ngập nước riêng của vùng ven biển, do những loài cây sống được trong bùn mặn ngập triều mọc thành. Rừng chỉ có ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt, vừa giữ cho bờ biển khỏi lở, vừa làm nơi cho cá và nhiều loài biển khác đẻ trứng rồi lớn lên.
Phần lớn cây ngập mặn có bộ rễ chống vươn cong, triều rút thì phơi ra, triều lên thì chìm xuống. Đám rễ ấy vừa làm chỗ bám cho ốc sò, vừa làm chỗ đậu cho cá thòi lòi, loài cá thở được không khí và trèo cả lên rễ cây. Sống ở đây chẳng dễ chút nào: triều lên xuống liên tục, nắng gắt, độ mặn và độ chua thất thường, bùn lại thiếu khí. Vậy mà rừng ngập mặn vẫn đầy ắp các loài không xương sống. Riêng loài cua đông đến mức gộp lại còn nặng gấp năm lần mọi loài không xương sống khác cộng lại.
Chim nước trên đồng ruộng
Không phải vùng đất ngập nước nào cũng có sẵn trong tự nhiên. Ruộng lúa ngập nước là sinh cảnh do con người làm ra, vậy mà nhiều loài chim nước đã quen dần với nó. Mỗi lần nông dân làm đất gieo cấy, cò ruồi, chèo bẻo, chìa vôi lại kéo về kiếm ăn. Dọc những bờ ruộng chia ô dẫn nước là chỗ lui tới của các loài dẽ. Có loài như diệc mặt trắng còn mở rộng vùng sống nhờ người ta phá rừng làm ruộng và dẫn nước vào đồng.
Ở Việt Nam, hình ảnh quen thuộc nhất của kiểu sinh cảnh này là đàn cò trắng theo chân con trâu trên thửa ruộng nước, nơi đồng lúa và đất ngập nước hòa làm một.
Vì sao đất ngập nước đang mất dần
Sinh cảnh đất ngập nước cũng nằm trong số dễ mất nhất. Đất ở đây thường rất màu mỡ, nên người ta tháo nước lấy chỗ trồng trọt, làm nhiều vùng rộng lớn biến mất. Nước ô nhiễm cùng việc hút nước cho nông nghiệp và sinh hoạt mỗi ngày một đe dọa các vùng nước ngọt. Có nơi mất gần hết: nước Anh từng có một phần tư diện tích là đất ngập nước, vậy mà sau những đợt tháo nước quy mô lớn, nay chỉ còn khoảng 5%.
Để giữ lại phần còn sót, thế giới xếp những vùng đất ngập nước quan trọng vào danh sách Ramsar, tức các vùng có tầm quan trọng quốc tế. Nhiều nước cũng lập riêng vườn và khu bảo tồn để gìn giữ chúng.
