Loài Công sống ở khu vực rừng rậm, dày đặc nơi chúng ngủ trên cây và tụ tập lại với nhau trong đàn. Có hai loài công dễ nhận biết nhất là công xanh nước biển (blue peacock) thường sống ở Sri Lanka và công xanh màu lá sống ở Myanmar và các quần đảo Java ở Indonesia. Còn một loài công khác sống ở rừng rậm châu Phi đó chính là công Congo.
Từ “peacock” (con công trong tiếng Anh) thường được gọi riêng cho chim công đực và từ “peahen” cho chim cái.
Loài công còn sống ở đâu khác?
Chim công còn phổ biến ở Pakistan, Bhutan, Nepal, Autralia, New Zealand, Florida và Bahamas. Có rất nhiều loài công đã được thuần hóa trong hàng thế kỷ, bạn có thể tìm thấy chúng trong các sở thú ở khắp nơi trên thế giới. Loài chim công được biết đến với bộ lông sắc sỡ bảy sắc cầu vồng, nổi bật với màu xanh lá và xanh da trời, việc lai tạo và nhân giống công thuần hóa đã tạo ra rất nhiều loài công có kết hợp màu sắc độc đáo.
Chim công sống trong môi trường tự nhiên thường sống rất đoàn kết thành từng đàn với nhau, chúng thường không hòa hợp với các loài khác và có thể sẵn sàng chiến đấu nếu bị khiêu khích.
Trong thời kỳ giao phối và sinh sản, chim công thường chia thành từng nhóm nhỏ bao gồm vài chim cái và một chim công đực duy nhất. Mùa giao phối thường xảy ra vào mùa xuân, và chim công đực thường xòe bộ lông sặc sỡ của mình biểu diễn cho chim cái. Khi chim đực xòe lông đồng thời chúng phát ra âm thanh rung động với tần số mà con người và các loài khác khó có thể nghe thấy ngoại trừ chim cái. Khi chim cái nghe thấy âm thanh đấy, nó có thể quyết định xem có nên chọn chim đực này làm bạn tình hay không.
Khi mùa giao phối kết thúc, chim cái tách đàn sống độc lập để sinh nở, chim công đực cũng sống độc lập và ngừng giao tiếp với các chim cái khác. Chim công đực không hề đảm nhiệm việc nuôi chim con của chúng, việc này phụ thuộc hoàn toàn vào chim công mẹ.
Loài công đã thuần hóa sống trong môi trường trang trại hay sân vườn thường bắt chước đặc tính của chim công hoang dã, phù hợp với không gian sống nhiều cây xanh, chúng chỉ thấy thoải mái khi sống trong không gian mà có thể dễ dàng tìm được vị trí ẩn mình.
Trước khi chim công cái đẻ trứng, chúng tạo một chiếc tổ trên mặt đất . Chim cái đẻ trứng và tiến hành ấp cho đến khi trứng nở. Chim công đực được biến đến với bộ lông vũ đầy màu sắc thì chim công cái lại hoàn toàn khác. Chúng cũng có những vệt màu xanh quanh cổ nhưng trên thân của chúng thường có màu nâu nhạt với bụng màu trắng. Sự khác biệt về màu sắc này là để chim công cái có thể ẩn mình hòa vào môi trường xung quanh để tránh kẻ săn mồi trong khi chăm sóc con của chúng.
Đặc điểm nổi bật của chim công
Chim công đực trưởng thành có tổng chiều dài cơ thể khoảng 2,0 – 2,3 mét, trong đó bộ lông đuôi (train) chiếm tới 1,4 – 1,6 mét. Trọng lượng con trống khoảng 4 – 6 kg, trong khi con mái nhỏ hơn, chỉ 2,75 – 4 kg. Trên bộ lông đuôi của chim công đực có khoảng 150 – 170 “mắt công” (ocelli) phân bố trên khoảng 200 lông phủ đuôi.
Điều thú vị là bộ lông rực rỡ của chim công không phải do sắc tố tạo ra, mà nhờ cấu trúc vi tinh thể trên bề mặt lông. Cấu trúc này phản xạ ánh sáng theo nhiều góc khác nhau, tạo nên hiệu ứng ánh kim lấp lánh đặc trưng. Ngoài ra, phần “đuôi” mà chúng ta thường thấy thực chất là lông phủ đuôi trên (upper tail coverts), còn đuôi thật của chim công rất ngắn và nằm ẩn bên dưới.
Chim công có thể chạy với tốc độ lên đến 16 km/h. Mặc dù có thể bay, chúng thường chỉ bay quãng ngắn để lên cây ngủ hoặc thoát khỏi kẻ thù.
Chim công ăn gì?
Chim công là loài ăn tạp. Chúng ăn cả thực vật lẫn động vật, bao gồm hạt, quả, hoa, cỏ non, côn trùng (dế, châu chấu, kiến, mối), nhện, giun đất và cả ếch nhỏ, thằn lằn nhỏ. Đặc biệt, chim công còn ăn được rắn độc nhỏ — đây là lý do chúng được coi là “kẻ thù của rắn” trong văn hóa dân gian nhiều nước châu Á. Nông dân Ấn Độ từ lâu đã nuôi chim công như một loại “chuông báo động tự nhiên” giúp phát hiện rắn và thú dữ nhờ tiếng kêu cảnh báo lớn của chúng.
Chim công kiếm ăn chủ yếu trên mặt đất, dùng chân bới lá mục để tìm côn trùng và giun dế.
Tuổi thọ và kẻ thù tự nhiên
Trong tự nhiên, chim công có tuổi thọ trung bình 15 – 20 năm. Trong điều kiện nuôi nhốt, chúng có thể sống 20 – 25 năm, cá biệt đến 30 năm. Chim công đực trưởng thành hoàn toàn với bộ lông đuôi đầy đủ vào năm thứ 3.
Kẻ thù tự nhiên chính của chim công bao gồm hổ, báo hoa mai, cầy và chó rừng. Trứng và chim non thường bị đe dọa bởi cầy mangut, rắn hổ mang, chim ưng và diều hâu. Để tự bảo vệ, chim công có tập tính ngủ trên cây cao vào ban đêm và phát ra tiếng kêu cảnh báo rất lớn khi phát hiện kẻ thù.
Chim công trong văn hóa
Chim công có vị trí đặc biệt trong văn hóa nhiều quốc gia. Tại Ấn Độ, chim công là quốc điểu từ năm 1963 và gắn liền với thần Krishna (lông công trên đầu) cùng thần Kartikeya (cưỡi công). Tại Myanmar, hình ảnh chim công xuất hiện trên quốc huy và là biểu tượng quốc gia. Ở Trung Quốc, dân tộc Đại (Thái) tại Vân Nam có điệu “Múa Công” nổi tiếng, coi chim công là biểu tượng của vẻ đẹp và may mắn.
Tình trạng bảo tồn
Không phải tất cả các loài công đều an toàn. Theo Sách Đỏ IUCN, công Ấn Độ (Pavo cristatus) được xếp hạng Ít lo ngại (LC), nhưng công xanh (Pavo muticus) đang ở mức Nguy cấp (EN) với quần thể giảm hơn 50% trong 3 thế hệ gần đây. Công Congo (Afropavo congensis) được xếp hạng Sắp nguy cấp (VU).
Tại Việt Nam, công xanh từng phân bố tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ nhưng hiện nay gần như biến mất ngoài tự nhiên. Chỉ còn rất ít cá thể được ghi nhận tại Vườn quốc gia Cát Tiên và Yok Đôn. Nguyên nhân chính là mất sinh cảnh, săn bắn và sử dụng thuốc trừ sâu.
