Không hiếm lần khoa học tìm thấy sự giao thoa kỳ lạ giữa thế giới động vật và loài người. Chẳng hạn, móng tay của khỉ đột có vân y hệt vân tay người, cấu trúc xương và nhóm máu cũng mang nét tương đồng sâu sắc. Đó là bởi khỉ đột phía tây mang trong mình dòng máu rất đặc biệt. Bộ gen của chúng chia sẻ nguyên vẹn đến 98,3% với ADN của con người, khiến loài vật to xác này trở thành họ hàng gần thứ hai của chúng ta trong cây tiến hóa tự nhiên.
Với một xuất phát điểm hoàn hảo như vậy, rất nhiều người sẽ lầm tưởng rằng loài sinh vật này đang phát triển hưng thịnh hoặc chí ít là sống yên bình đâu đó trong rừng nhiệt đới. Thực tế tàn nhẫn hơn rất nhiều, sự giống nhau sinh học kinh ngạc này lại chính là gót chân Achilles chí mạng của khỉ đột phía tây, đẩy chúng vào vòng xoáy nguy hiểm của dịch bệnh và lòng tham vô đáy từ giới thợ săn.
| Tên khoa học | Gorilla gorilla |
| Phân loại | Họ Người, Bộ Linh trưởng |
| Tình trạng bảo tồn | Cực kỳ Nguy cấp (IUCN) |
| Phân bố | Rừng nhiệt đới miền trung và tây Tây Phi |
| Kích thước | 1,4 đến 1,8 mét, nặng 70 đến 200 kg |
Đặc điểm nhận dạng và cấu trúc cơ thể
Bước vào rừng rậm châu Phi và bắt gặp một cá thể đực trưởng thành, sự đồ sộ của nó sẽ dập tắt mọi ý định chiến đấu. Một con khỉ đột phía tây trưởng thành hay thường được gọi là “lưng bạc”, có khả năng đạt chiều cao 1,8 mét và nặng tới 200 kg. Vùng mạn sườn và lưng của chúng bắt đầu mọc lông xám bạc khi bước vào độ tuổi mười hai, một tín hiệu báo hiệu đẳng cấp thủ lĩnh.
So với các họ hàng khác, loài khỉ này sở hữu bộ lông ngắn đen nhạt xen lẫn tông màu nâu xám, một yếu tố giúp chúng tàng hình cực tốt dưới những tán cây rập rạp. Hai cánh tay của chúng dài, vươn qua cả đầu gối khi đứng thẳng để hỗ trợ tư thế di chuyển bằng gốc bàn tay đấm. Cơ bắp bả vai cuồn cuộn giúp con vật dễ dàng nâng vật nặng gấp hàng chục lần so với sức vóc một thanh niên khỏe mạnh.
Nhìn kỹ vào phần mặt của một con khỉ đột, khuôn mặt không có lông để lộ lớp da đen sần sùi. Hốc mắt sâu kết hợp với hàng lông mày nhô cao tự nhiên tạo thành ánh nhìn như một phán quan của rừng già. Chúng thể hiện đủ trạng thái cảm xúc, từ sợ hãi, bực dọc cho tới tò mò hệt như một đứa trẻ, tất cả thông qua sự chau mày hay co rút cơ miệng.
Môi trường sống và tổ chức xã hội
Vùng đất định cư của khỉ đột tập trung dọc theo các khu rừng nhiệt đới, đầm lầy và bình nguyên ven sông thuộc vùng Trung và Tây Phi, bao phủ qua các quốc gia như Gabon, Cameroon và Congo. Không giống như những người bạn họ hàng khoái leo trèo như đười ươi, mặc dù có đầy đủ tố chất chuyền cành, khỉ đột đực ưu tiên cuộc sống đi dạo và tìm mồi ngay dưới mặt đất. Chỉ những con cái nhẹ cân và đám khỉ non mới tự do bay nhảy quanh các thân cây lớn.
Lối sống của loài linh trưởng này diễn ra trong một tập thể chặt chẽ từ hai đến ba mươi thành viên. Đứng đầu là một con lưng bạc uy quyền. Thủ lĩnh không đóng vai trò một kẻ độc tài thao túng đàn mà đóng vai trò là một người cha dẫn đường. Con đực chọn hướng đi tìm thức ăn, bảo vệ cả nhóm khỏi loài báo hoa mai hung dữ. Buổi tối, trong khi bầy con cái bẻ lá khô dựng ổ nhô cao trên ngọn cây cho an toàn, con lưng bạc luôn làm tổ và ngủ ngay dưới nền đất. Giấc ngủ của nó chính là tuyến phòng thủ đầu tiên cho cả gia đình.
Chế độ ăn uống lạ lùng của thú lớn
Sức mạnh quật ngã cây to khiến nhiều nền văn hóa gán cho khỉ đột danh xưng quái thú ăn thịt khát máu. Nhưng thực tế, món ăn duy nhất của khỉ đột phía tây chỉ toàn cây xanh. Lịch trình sinh hoạt hàng ngày của chúng khá nhàn rỗi, thức dậy vào ánh bình minh, đi dạo lòng vòng gặm nhấm cỏ cây, nghỉ trưa nạp sức rồi lại tiếp tục ăn tận xế chiều.
Khẩu phần ăn 99% thực vật bao gồm chồi non, măng lá, thân chuối hay lớp vỏ cây. Cấu trúc hàm răng khỏe kết hợp với lực cắn khủng khiếp giúp cỗ máy nhai này nghiền nát thân gỗ cứng một cách dễ dàng. Một cá thể đực có thể tiêu thụ từ 18 đến 20 kg thực vật nội trong một ngày nhằm duy trì thân nhiệt và khối lượng cơ bắp khổng lồ.
Khi mùa trái cây chín rộ đổ ập xuống vạt rừng, trái cây rừng nhanh chóng chiếm lại vị trí ưu tiên trong thực đơn hằng ngày. Một lượng nhỏ đường cung cấp năng lượng rất lớn, thi thoảng chúng thêm ít chất đạm bổ sung từ việc lấy que xoi chút tổ kiến hoặc tổ mối. Việc kiếm ăn không chỉ duy trì sự sống mà còn lan tỏa mầm giống sinh thái trong các khu rừng phương Nam.
Không tránh khỏi nghịch lý di truyền
Sự gần gũi về mặt phân tử ADN biến khỉ đột phía tây là một hình mẫu sinh học quan trọng cho khoa học, nhưng đó cũng là cánh cửa đưa chúng vào danh sách Cực kỳ Nguy cấp. Điểm đáng sợ nhất nằm ở nguy cơ nhiễm bệnh lây chéo. Virus Ebola từng quét sạch một phần ba quần thể khỉ đột trong khu vực. Cơ địa của khỉ đột kháng khuẩn tự nhiên rất kém trước những loại vi rút vốn được sinh ra để tấn công con người. Nếu một con lây, mầm bệnh nhanh chóng gieo rắc tử thần xuống toàn bộ đàn xung quanh.
Tại Việt Nam, các loài linh trưởng đặc hữu như voọc mũi hếch hay voọc chà vá chân nâu vẫn luôn gồng mình kháng cự trước sức tàn phá nghiêm trọng của nạn săn trộm. Nhìn về lục địa đen xa xôi, số phận khỉ đột phía tây không khá khẩm hơn là bao. Người ta săn khỉ đột để lấy thịt “bushmeat”, xem nó như một món ngon xa xỉ. Tay và sọ khỉ được xẻ ra làm những loại trang sức kỳ quái hay những vật bùa chú thiếu tính cơ sở khoa học phục vụ các bài thuốc phương đông không tác dụng. Tốc độ sinh sản của khỉ đột lại cực kỳ chậm, một con cái chờ đợi đến ngót bốn hoặc sáu năm để mang thai một chu kỳ kéo dài 8,5 tháng. Quá trình phục hồi số lượng cá thể không thể thắng nổi sức tiêu diệt của lưỡi rìu và súng đạn. Ước tính từ IUCN cho thấy quần thể khỉ đột tây bộ sẽ giảm hơn 80% chỉ trong vài thế hệ tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Khỉ đột phía tây có ăn thịt người không? Hoàn toàn không. Trái với thân hình đồ sộ đáng sợ, khỉ đột là loài hiền lành. Chế độ ăn của chúng lặp đi lặp lại chỉ toàn là búp non, măng, hoa quả và thi thoảng một ít côn trùng dính trên lá cây.
DNA của khỉ đột phía tây giống người bao nhiêu phần trăm? Hệ gen của khỉ đột phía tây có điểm tương đồng với con người lên tới 98,3%. Sợi ADN xoắn kép này biến chúng thành người nhà gần thứ hai của loài người, chỉ xếp sau vượn người và họ tinh tinh.
Một con khỉ đột lớn cỡ nào? Khi đứng thẳng để vỗ ngực, con đực trưởng thành (lưng bạc) nặng tới 140-200 kg và cao 1,8 mét. Trong nhóm linh trưởng thì con đực vượt trội tuyệt đối về cân nặng so với con cái, vốn chỉ đạt chừng 70-100 kg.
Tại sao khỉ đột phía tây kêu rên khi ăn? Hành vi phát ra âm thanh như thở lầm bầm khi ăn là một kiểu giao tiếp quen thuộc. Việc ngân vang giọng sẽ giúp khỉ đột khẳng định chủ quyền lãnh thổ với môi trường và báo hiệu an ninh tuyệt đối đang bao trùm cả khu vực tổ nhóm.
Loài vật này sống được thời gian bao lâu? Trong môi trường tự nhiên, một lứa khỉ đột sống từ 35 đến 40 năm tuổi. Nếu dời bối cảnh sang các trung tâm thú y hiện đại, chúng sống vượt mốc nửa thế kỷ do tách biệt khỏi biến cố thiên tai và sự chực chờ săn bắn từ con người.
Khỉ đột phía tây, loài vật đứng sát bên cạnh nấc thang lịch sử con người, đang đứng ở ngưỡng cửa của bóng tối quên lãng. Hiện IUCN ước tính chỉ còn dưới 250.000 cá thể khỉ đột tây bộ trong tự nhiên. Nếu xu hướng này không đảo chiều, chúng có thể tuyệt chủng chức năng trong vòng 3 thế hệ tiếp theo.
Tài liệu tham khảo: 1. IUCN Red List – Western Gorilla (Gorilla gorilla) 2. World Wildlife Fund (WWF) – Western Lowland Gorilla 3. Wikipedia – Western Gorilla
