Khỉ Aye-Aye

Ở Madagascar, người dân bản địa khiếp sợ một loài sinh vật ăn đêm đến mức từ chối gọi tên thật của nó. Họ thường lảng tránh bằng cụm từ “heh heh” trong tiếng Malagasy, có nghĩa là “tôi không biết”, để không rước lấy xui xẻo khi nhắc đến tên con vật này. Khỉ aye-aye (hay còn gọi là vượn cáo chỉ hầu, Daubentonia madagascariensis) mang hình dáng của một con mèo vừa bị sét đánh trúng, sở hữu ngón tay giữa gầy guộc như que củi và tửu lượng có lẽ xếp hàng đầu trong thế giới linh trưởng.

Thông tin cơ bản – khỉ aye-aye

Vẻ ngoài chắp vá khiến người ta liên tưởng đến ác quỷ

Trái ngược hẳn với hình ảnh những loài vượn cáo đuôi vòng mũm mĩm, đáng yêu thường thấy trên phim ảnh, khỉ aye-aye mang một diện mạo khiến bất cứ ai chạm trán giữa đêm khuya cũng phải rùng mình. Các thực dân Pháp khi mới đến Madagascar từng tin rằng sinh vật này do ác quỷ tạo ra. Họ miêu tả nó mang một cấu trúc cơ thể chắp vá đầy bất hợp lý: “răng của thỏ, lông của lợn, đuôi của cáo và đôi tai của dơi”.

Thực tế, giới động vật học thuở sơ khai cũng từng bối rối trước ngoại hình của khỉ aye-aye. Cặp răng cửa của chúng mọc dài liên tục không ngừng giống hệt các loài gặm nhấm, khiến các nhà khoa học ban đầu nhầm tưởng đây là một loài sóc khổng lồ. Khoác trên mình bộ lông xám đen xơ xác, bù xù cùng chiếc đuôi rậm rạp dài hơn 20cm, chúng toát lên vẻ hoang dại và lấm lem. Đôi tai dơi ngoại cỡ vểnh cao làm nhiệm vụ thu bắt âm thanh trong đêm. Nổi bật nhất trên khuôn mặt là hai con mắt to tròn, vàng rực, mở trừng trừng vĩnh viễn, tạo cho loài thú sống về đêm này một vẻ mặt điên dại khó tả.

Bàn tay kỳ dị và cỗ máy dò tìm ấu trùng

Bộ phận kỳ quái nhất và cũng là thứ vũ khí sinh tồn mạnh mẽ nhất của khỉ aye-aye nằm ở đôi bàn tay. Bàn tay của loài linh trưởng này dài một cách dị thường, chiếm tới 41% tổng chiều dài toàn bộ chi trước. Ngón tay thứ tư kéo dài vượt trội, bằng hơn hai phần ba chiều dài bàn tay. Nhưng ngón tay thứ ba, ngón giữa, mới là kiệt tác thực sự của quá trình tiến hóa.

Ngón giữa của khỉ aye-aye teo nhỏ, mỏng dính như một sợi dây điện lộ lõi. Nối với bàn tay bằng một khớp cầu (ball-and-socket joint) siêu linh hoạt, ngón tay này cử động hoàn toàn độc lập với các ngón còn lại và gập được một góc vuông 90 độ về phía mu bàn tay. Vì quá mỏng manh, con vật thường ép chặt ngón giữa vào ngón áp út để bảo vệ, khiến chúng trông như lúc nào cũng đang bắt chéo ngón tay cầu may.

Chiếc ngón tay gầy guộc này đóng vai trò quyết định trong phương pháp săn mồi mang tên “kiếm ăn bằng bộ gõ” (percussive foraging). Chìm trong bóng tối dày đặc của rừng rậm, khỉ aye-aye dùng móng vuốt của ngón giữa gõ liên tục vào cành cây và thân gỗ, tốc độ đạt tới mức đáng kinh ngạc là 8 nhịp mỗi giây. Đôi tai lớn vểnh lên để hứng lấy âm thanh dội lại. Chỉ cần nghe thấy tiếng vang rỗng, chúng biết ngay bên dưới lớp vỏ gỗ kia có ấu trùng đang ẩn náu. Ngay lập tức, hàm răng sắc nhọn cắn xé lớp gỗ cứng, mở đường cho chiếc ngón tay giữa thọc sâu vào hang và lôi cổ con mồi ra ngoài. Nhờ cơ chế săn mồi tinh vi này, khỉ aye-aye lấp đầy khoảng trống sinh thái của chim gõ kiến, một nhóm chim hoàn toàn vắng bóng trên hòn đảo Madagascar.

Đam mê đồ uống có cồn của kẻ đi săn mồi đêm

Không chỉ đam mê ấu trùng béo ngậy, khỉ aye-aye thực chất là những kẻ ăn tạp thứ thiệt. Chúng nhấm nháp trái cây, các loại quả hạch, nấm, và đặc biệt hảo ngọt với món mật hoa. Chế độ ăn đa dạng này hé lộ một đặc điểm sinh học thú vị: chúng có tửu lượng rất cao.

Trong các thử nghiệm cung cấp những ly dung dịch mô phỏng mật hoa với nồng độ cồn khác nhau, khỉ aye-aye luôn chủ động chọn ly nặng đô nhất. Sở thích kỳ lạ này bắt nguồn từ thói quen ngoài tự nhiên. Chúng thường xuyên ăn mật hoa của cây cọ lữ khách (traveler’s palm), một loại mật hoa có xu hướng tự lên men trong không khí. Một lần nữa, chiếc ngón tay giữa vạn năng lại được dùng làm công cụ để vớt và rỉa dòng mật hoa ngấm hơi men này.

Bản án oan uổng từ những lời đồn đại rùng rợn

Ngoại hình dị hợm và lối sống ẩn dật về đêm đã biến khỉ aye-aye thành nạn nhân của những câu chuyện hoang đường tàn khốc. Ở nhiều ngôi làng tại Madagascar, người ta đồn đại rằng sinh vật này lén lút lẻn vào nhà ban đêm và dùng ngón tay nhọn hoắt để rạch cổ người ngủ say. Một niềm tin khác cho rằng, chỉ cần con vật chĩa ngón tay gầy guộc về phía ai, người đó chắc chắn sẽ chết.

Chính vì bị coi là điềm báo tử vong, khỉ aye-aye thường xuyên bị người dân giết ngay khi chạm trán. Xác của chúng thậm chí bị treo ngược dọc các con đường cái, với hy vọng những người lữ khách đi ngang qua sẽ mang theo xui xẻo đi xa khỏi ngôi làng. Ở Việt Nam, loài cú lợn cũng từng chịu số phận hẩm hiu tương tự khi bị xua đuổi, ném đá chỉ vì tiếng kêu và khuôn mặt bị gán ghép với điềm dữ. Với khỉ aye-aye, tình trạng còn tồi tệ hơn khi môi trường sống của chúng đang biến mất nhanh chóng. Tình trạng phá rừng buộc những quần thể khỉ aye-aye phải dạt về các khu định cư của con người. Cơn đói xui khiến chúng mò vào rẫy cắn phá xoài, mía hay bơ, càng làm trầm trọng thêm hình ảnh vốn đã xấu xí trong mắt nông dân địa phương.

Rũ bỏ lớp màn sương mù của truyền thuyết và sự mê tín, khỉ aye-aye rốt cuộc chỉ là một loài linh trưởng với đôi mắt lờ đờ, mang thân hình lếch thếch như kẻ say xỉn, lang thang trong đêm để gõ cây tìm mồi. Đó có thể không phải là sinh vật bạn muốn chạm mặt bất ngờ trong bóng tối, nhưng chúng hoàn toàn vô hại với con người.

Khỉ aye-aye và sự tương đồng về tín ngưỡng dân gian tại Việt Nam

Khỉ aye-aye là loài linh trưởng đặc hữu của quần đảo Madagascar và hoàn toàn không có mặt tại Việt Nam. Dù cách biệt về mặt địa lý, số phận bi thảm của khỉ aye-aye do những niềm tin mê tín dị đoan lại mang nhiều nét tương đồng với một số loài động vật hoang dã tại Việt Nam. Điển hình nhất là trường hợp của chim cú lợn (cú mặt khỉ). Giống như cách người dân Madagascar khiếp sợ và tàn sát aye-aye vì tin rằng tiếng gõ cây và ngón tay trỏ của chúng mang đến cái chết, cú lợn ở Việt Nam cũng từng chịu chung số phận bị xua đuổi, ném đá chỉ vì tiếng kêu ré lên trong đêm bị gắn mác là “điềm báo tử” (theo ghi nhận của tổ chức bảo tồn động vật hoang dã ENV, 2019).

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng là quê hương của nhiều loài linh trưởng quý hiếm sống về đêm có tập tính sinh thái độc đáo, chẳng hạn như cu li (Loris). Đáng tiếc, cu li lại trở thành nạn nhân của nạn săn bắt và buôn bán trái phép để làm thú cưng hoặc ngâm rượu thuốc do những lời đồn thổi vô căn cứ về công dụng chữa bệnh. Theo báo cáo của Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV) năm 2021, tình trạng buôn bán linh trưởng trên không gian mạng ở Việt Nam diễn biến phức tạp, đẩy nhiều loài đến bờ vực nguy cấp. Điểm chung giữa aye-aye và các loài động vật ăn đêm tại Việt Nam chính là sự thiếu hiểu biết của con người đã biến ngoại hình và tập tính tự nhiên của chúng thành bản án tử hình oan uổng.

Câu hỏi thường gặp

Khỉ aye-aye sinh sống ở khu vực nào trên thế giới? Khỉ aye-aye là loài linh trưởng đặc hữu, chỉ được tìm thấy ở quốc đảo Madagascar. Chúng sống chủ yếu trong các khu rừng mưa nhiệt đới dọc theo bờ biển phía đông hòn đảo.

Tại sao khỉ aye-aye lại có ngón tay giữa dài và mỏng như vậy? Ngón tay giữa teo nhỏ và linh hoạt giúp chúng chọc sâu vào các khe hở trong thân cây, khoét và lôi ấu trùng béo ngậy ra ngoài để ăn. Đây là công cụ đắc lực hỗ trợ phương pháp “kiếm ăn bằng bộ gõ” trong đêm tối.

Người dân Madagascar nghĩ gì về khỉ aye-aye? Nhiều cộng đồng địa phương coi loài linh trưởng này là hiện thân của ác quỷ, là điềm báo sự chết chóc. Họ tin rằng nó có thể dùng ngón tay để rạch cổ người, dẫn đến việc khỉ aye-aye thường bị giết oan trên diện rộng.

Thức ăn chính của khỉ aye-aye là gì? Dù nổi tiếng với khả năng đục lỗ bắt ấu trùng, chúng là động vật ăn tạp. Thực đơn hàng ngày bao gồm trái cây, quả hạch, nấm và đặc biệt là mật hoa đã lên men của cây cọ lữ khách.

Khỉ aye-aye có tấn công hoặc gây nguy hiểm cho con người không? Hoàn toàn không. Dù sở hữu hàm răng sắc bén và móng vuốt nhọn, khỉ aye-aye là loài sinh vật hiền lành, lẩn tránh con người và không bao giờ chủ động tấn công.

Nguồn tham khảo

– [Sách Đỏ IUCN] – Đánh giá tình trạng Nguy cấp (EN) của loài Khỉ aye-aye tại Madagascar (2020) – [Wikipedia tiếng Anh] – Thông tin sinh học, giải phẫu và phân loại về loài Aye-aye (2024) – [Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên ENV] – Báo cáo tình trạng săn bắt và buôn bán trái phép các loài linh trưởng tại Việt Nam (2021)