Trong danh sách những loài thú trên thế giới, chi Gấu luân phiên chiếm giữ ánh hào quang bằng các tên tuổi như gấu trúc khổng lồ biểu tượng của Á Đông hay gấu xám quyền lực Bắc Mỹ. Thế nhưng, lẩn khuất dưới hệ sinh thái rừng tán thấp rậm rạp của Đông Nam Á lại ẩn chứa một bản thể tiến hóa cực kì duyên dáng và nhỏ nhắn: Gấu Chó (Tên khoa học: Helarctos malayanus). Loài gấu mang thể tích và khối lượng thấp nhất hành tinh này vốn dĩ là một động vật đặc hữu hiếm hoi của dải khí hậu nhiệt đới, nơi mà nó tự trang bị những vũ khí sinh học tinh giản để đương đầu với môi trường ẩm ướt trĩu quả sinh khối. Việt Nam mang sứ mệnh là điểm phân bố gốc của Gấu Chó, đồng thời cũng chứng kiến bức tranh bảo tồn đầy nước mắt xoay quanh con vật mặt trời khốn khổ này.
Gấu Chó là gì? Tại sao lại gọi là “gấu chó”?
Về phân bậc sinh học quốc tế, Gấu Chó là một mắt xích riêng biệt thuộc họ Ursidae, tồn tại duy nhất một chi Helarctos. Đối diện với người anh em phương vĩ tuyến ôn đới, Gấu Chó không tốn năng lượng để tích mỡ dự trữ mùa đông băng giá, do đó, tỷ lệ cơ thể và cân nặng được tinh chỉnh tuyệt đối. Một con đực trưởng thành căng trào nhựa sống cũng chỉ nặng kịch kim khoảng từ 30 đến 70 nấc kilogam, và chiều dài chót vót kéo không quá 1 mét rưỡi, chỉ nhỉnh hơn cỡ một chiếc lưng xe máy.
Cái tên bản địa “Gấu Chó” nghe có vẻ nghịch lý nhưng lại xuất phát từ sự nhận diện dân gian rất chặt chẽ. Khác hoàn toàn lớp lông hai nếp sù sụ bồng bềnh của gấu Bắc Cực, diện mạo Gấu Chó mang một bộ phục trang đen tuyền, bóng loáng, rất ngắn dính rít chặt sát vào màng biểu bì, công dụng là để chui rúc nhanh qua gai mắc cỡ rễ rậm và giảm nhiệt độ nắng khét rừng thưa. Điểm cộng thêm cấu trúc xương sọ hộp mặt rất tròn, mõm tủn, tai vểnh hình bán nguyệt nhỏ. Nếu bạn tình cờ nhìn vào ban đêm lúc nó lủi dưới đất, dáng vẻ chạy thoăn thoắt cúp đuôi chả khác gì một con cún cưng đen tuyền. Thế giới bằng tiếng Anh lại trao cho nó danh xưng mĩ miều hơn – Sun Bear (Gấu Mặt Trời) để tôn vinh vết ấn mảng tâm ngực huy hoàng.
Đặc điểm nổi bật: Vết trăng ánh vàng và chiếc lưỡi dài kỷ lục
Giữa thảm đen lông mượt mà, ranh giới lồng ngực gấu chó luôn khuyết lại lộ ra một vệt bớt hình chữ U kéo mở rực rỡ màu cam hoặc vàng nhạt. Đây chính là tấm mề đay “mặt trời mặt nguyệt” không đụng hàng trên bất kì cá thể nào, y hệt mã vân tay của con người. Mảng da ngực này đặc biệt có một cơ chế xếp chùng rất rộng; khi bị linh miêu hay báo hoa mai đợp từ phía sau, gấu chó có thể vặn luồn trượt tuột lớp da này để quay trục cắn phản đòn một cách điêu luyện.
Tuy nhiên, vũ khí định danh kinh điển nhất phải kể đến cấu tạo khoang miệng. Gấu Chó sở hữu một chiếc lưỡi siêu năng dài từ 20 đến 25 centimet – dài nhất trong toàn thể họ hàng nhà gấu nếu bóc tách theo tỷ lệ phần trăm đầu não. Hình hài chiếc lưỡi cong cuộn như dải ruy băng kết hợp cùng móng vuốt hai tấc chân trước khoằm sâu tạo thành tổ hợp bới và liếm trọn mọi ngóc ngách tổ ong vỡ. Nhờ vòm hàm chắc khỏe bẻ vỏ cứng bảo vệ, nó thọc dính và vét cạn kiệt ruột mật, mặc kệ các mũi tiêm của ong ruồi hoang cắm ngập vào mõm.
Gấu Chó sống ở đâu? Rừng nhiệt đới ẩm tại Việt Nam
Cốt lõi bản năng đòi hỏi Gấu Chó phải đóng đinh tọa độ sinh trưởng ở quanh đường xích đạo rừng rậm Đông Nam Á, mọc trải từ vùng vịnh ranh giới Ấn Độ kéo sải về bán đảo xa của Indonesia (Sumatra và Borneo). Mái nhà ưa thích của chúng là rừng lá rộng thường xanh ngập nước và những khu đồi bát úp cao dưới độ 2800 mét so le mực nước biển. Sinh vật này ghét sự lạnh lẽo và chán ngán tảng băng cứng.
Tại góc nhìn địa tầng Việt Nam, dải non cao nằm kéo vắt dọc đỉnh đại ngàn Trường Sơn từ chót Bắc vào sát Tây Nguyên chính là kho dự trữ huyết mạch cực thịnh của loài Gấu Mặt Trời này. Rừng đặc chủng ẩm thực thảm thực vật tốt chắp nối Vườn Quốc Gia Cúc Phương lan ra mạn Phong Nha – Kẻ Bàng tạo mật độ chia cắt đủ sâu thẳm hòng giấu giếm con vật nhút nhát này khỏi lưỡi tầm sét của họng súng săn. Chúng sống đơn độc trong hoang đàn và hầu hết chỉ ra mặt đối phương nếu mùi hoocmon quy tụ thúc đẩy mùa sinh sản tháng ấm.
Gấu Chó ăn gì? Omnivore linh hoạt với món tráng miệng mật ngọt
Thực đơn mâm cỗ của loài động vật bé nhỏ này bao hàm chủ đề khá phức tạp. Chúng là một lớp Omnivore (động vật ăn tạp đa cực) cực kì phồn thực. Gần nửa ngày lượng nạp thức ăn xoay quanh hoa thơm, trái bứa, vả quả rụng rập nát tại thảm mùn phân hủy. Một số lượng calo khổng lồ được nạp nhờ khả năng đi rảo vét bới bắt giun, mọt mầm, kiến bò mảng và cấu rễ non.
Đặc sản vô đối mà Gấu Chó thèm khát là ổ mối lớn phình ra và mật ong nón trên cao. Sự thính nhạy của chóp mũi kéo chúng đi cả chục cây số chỉ để truy ra khúc gỗ mục thối chôn kén sáp. Ngoài ra, tuy hiếm hoi hơn, chúng cũng tận dụng tốc độ leo cành nhanh nhẹn để sục trộm trứng chim và nhá xương những động vật gặm nhấm xui xẻo mất cảnh giác lượn xung quanh gốc tàng cây trú ẩn.
Hành vi leo trèo bẩm sinh và lịch trình sinh hoạt
Đôi chân vòng kiềng hướng nếp vào phía trong và đệm lót bàn chân hoàn toàn nhẵn không có lông giúp Gấu Chó trở thành những chuyên gia leo trèo số một. Chúng có thể bám chặt vào thân cây trơn nhẵn và trèo vọt lên một cách dễ dàng, nhanh nhẹn như thói quen ăn uống hàng ngày. Không giống với những loài thú ăn đêm khác, Gấu Chó rất năng động vào ban ngày. Sau những giờ tìm thức ăn linh hoạt, chúng thường leo lên đánh giấc nghỉ trưa thư giãn trên những cành cây xòe rộng như chiếc nôi.
Vấn nạn bảo tồn u ám và những tia sáng nhân đạo ứng cứu
Niềm tự hào đang dần bị gặm phá, Sách đỏ Tổ chức IUCN xếp Gấu Chó vào diện Sắp nguy cấp (VU) với mũi tên đi xuống cực độ toàn cầu. Mọi nguồn cơn tai ách đều quy tụ bởi cỗ máy kinh doanh chợ đen buôn bán Mật gấu Đông Y phi lý tính. Tín ngưỡng mê muội về công năng cường tráng dược phẩm của dạ dày gấu đã thúc ép đường dây lùng soát đặt vòng bẫy cáp thép sát phạt ở khắp cánh rừng Lào, Campuchia tràn qua biên giới, đẩy chúng vào lồng rỉ sét chọc kim lấy mật tàn sát cơ thể hằng ngày với vết thương hoại tử ứa mủ.
Điều trân quý gánh lại những rạn nứt này rọi sáng ở Việt Nam thông qua những cánh tay thép vọt lên của Liên minh Tổ chức Giáo dục Thiên nhiên ENV và Trung tâm Cứu hộ Gấu Việt Nam chi nhánh Tổ chức Động vật Châu Á (Animals Asia) nằm trong lòng VQG Cúc Phương. Từ hai chục năm ròng rã dọn sạch hàng trang lồng giam bất hợp pháp, hàng nghìn cá thể gấu chó suy kiệt đã được thu mua, chăm sóc thú y hồi sức cấp tốc. Chúng được trao một khoanh rừng bán tự nhiên để bấu vuốt vào vỏ cây, hít rốn hương hoa thay vì gãy mòn răng dưới song sắt u buồn.
Câu hỏi thường gặp
Gấu chó và gấu ngựa (gấu đen châu Á) khác nhau như thế nào? Hai dòng gấu này thường xuyên bị nhầm lẫn vì chia nhau môi trường Đông Nam Á. Tuy nhiên, Gấu ngựa to lớn, mập mạp, nặng gấp ba lần gấu chó, bọng lông hai bờ vai đánh phồng rất xù xì, và khoác mảng yếm mặt nạ trên ngực mang thiết kế chữ “V” góc cạnh trắng bạc như tuyết. Ngược lại, gấu chó nhỏ xíu, lông cắt ngắn đến bết bóng vào da, phần yếm ngực thì bo viền hình dạng chữ U vàng óng đằm thắm.
Gấu Mặt Trời (Sun Bear) là tên gọi bắt nguồn từ đâu? “Gấu Mặt Trời” là tên gọi phổ biến trong tiếng Anh (Sun Bear). Tên gọi thơ mộng này xuất phát từ vệt lông màu vàng cam hoặc vàng rực hình chữ U trên ngực chúng. Đối với nhiều người, vệt sáng rực rỡ nổi bật trên nền lông đen này trông giống hệt như hình ảnh mặt trời ló rạng giữa khu rừng tối.
Gấu chó thường ăn những loại mầm cây hay trái cây nào? Gấu chó rất thích ăn các loại trái cây nhiệt đới như sầu riêng, sung, vả, dứa dại và cả dừa mọc trong rừng. Hàm răng khỏe giúp nó cắn vỡ vỏ cứng dễ dàng để lấy phần thịt quả bùi béo bên trong.
Tại sao bộ lông của loài gấu này lại thoái hóa ngắn đến vậy? Tổ tiên của chúng tiến hóa để sống trong các khu rừng mưa nhiệt đới gió mùa rậm rạp gần xích đạo. Bộ lông ngắn, bóng giúp gấu chó vừa luồn qua bụi rậm dễ dàng, vừa thoát nhiệt tốt trong rừng ẩm nhiệt đới, đồng thời không bị bết rít nặng nề khi dính những trận mưa rừng xối xả.
Làm sao để liên hệ Trung tâm Giải cứu Gấu nếu thấy điểm nhốt mật lậu? Các cá nhân có thể bấm đường dây nóng khẩn thông báo ẩn danh hỗ trợ đường dẫn qua liên lạc trực thuộc Cục Kiểm lâm Quốc gia Việt Nam hoặc đường dây từ ENV. Chính sách phản ứng nhanh luôn cắt cử tổ nghiệp vụ ập đến kiểm chứng thu giữ tang vật và bàn giao về các trang trại trạm y tế ngay trong vòng nhiều giờ.
