Cá mập Greenland

Tổ tiên của các loài cá mập bơi lội dưới đại dương từ cách đây 420 triệu năm, tức là trước cả khi bề mặt Trái Đất xuất hiện cây cối. Nhưng điều sốc nhất là một số cá thể cá mập Greenland (Somniosus microcephalus) đang sống hiện nay có thể đã ra đời từ trước khi Isaac Newton quan sát thấy quả táo rơi. Giấu mình dưới làn nước buốt giá của Bắc Đại Tây Dương, chúng nắm giữ kỷ lục là động vật có xương sống sống lâu nhất hành tinh với tuổi thọ chạm mốc nửa thiên niên kỷ.

Giải mã tuổi thọ 400 năm từ đồng vị phóng xạ

Việc tính tuổi một con cá mập không hề đơn giản. Khác với cá thông thường, bộ xương của chúng cấu tạo từ sụn thay vì xương cứng, nghĩa là không hề có các “vòng sinh trưởng” đọng lại trên xương để đếm số tuổi. Trong suốt nhiều thập kỷ, phương pháp xác định tuổi thọ của cá mập Greenland là một câu đố bế tắc với giới khoa học.

Bước ngoặt xảy ra khi nhà nghiên cứu Julius Nielsen áp dụng phương pháp định tuổi bằng đồng vị cacbon lên đôi mắt của chúng. Vào thập niên 1950 và 1960, các vụ thử bom nhiệt hạch đã giải phóng một lượng lớn cacbon phóng xạ vào khí quyển, sau đó ngấm dần vào chuỗi thức ăn đại dương. Vì protein trong thủy tinh thể của loài cá mập này không thay đổi suốt đời, dấu vết phóng xạ từ thời kỳ thử bom hạt nhân giúp các chuyên gia ước tính được tốc độ phát triển cực chậm của chúng.

Kết quả phân tích đôi mắt của những cá thể dài từ 81cm đến hơn 5m đã vạch trần một sự thật khó tin. Cá thể lớn nhất trong nghiên cứu đạt 392 tuổi (với sai số khoảng 120 năm). Đây là loài cá lớn nhất vùng nước Bắc Cực với kỷ lục từng ghi nhận dài 6,4 mét và nặng hơn 1 tấn. Những kích thước khổng lồ đó chỉ ra rằng, ngoài đại dương sâu thẳm kia, có những “cụ” cá mập Greenland có khả năng đã sống tới 500 năm.

Kẻ săn mồi mù lòa với tốc độ “rùa bò”

Con người không phải là sinh vật duy nhất nhòm ngó đôi mắt của cá mập Greenland. Cửa sổ tâm hồn của chúng là bến đỗ ưa thích của Ommatokoita elongata, một loài động vật giáp xác ký sinh. Với kích thước con cái dài từ 4 đến 6cm, loài ký sinh trùng này cắm chặt mình vào giác mạc hoặc kết mạc của cá mập để hút dưỡng chất. Mức độ lây nhiễm nghiêm trọng đến mức 98,9% cá mập Greenland mang theo kẻ ăn bám này trên một hoặc cả hai mắt. Hậu quả là chúng bị suy giảm thị lực nặng nề và gần như mù lòa hoàn toàn. Giữa biển khơi rộng lớn, một con cá mập Greenland sở hữu đôi mắt sáng rõ là điều thuộc diện hàng hiếm.

Mất đi thị giác không cản trở bữa ăn của chúng. Từ khu vực sát mặt băng xuống tận vùng nước tối tăm sâu 1.200 mét, chúng chuyển sang định vị con mồi bằng khứu giác nhạy bén. Khẩu phần ăn của chúng bao gồm cá, động vật thuộc lớp Chân đầu, thậm chí cả hải cẩu và cá voi nhỏ.

Điều khiến các nhà nghiên cứu đau đầu thực chất nằm ở tốc độ săn mồi. Là động vật biến nhiệt khổng lồ sống trong môi trường nước lạnh giá, chúng bị giới hạn ở vận tốc bơi khoảng 1km/h, tốc độ chậm nhất trong tất cả các loài cá. Vận tốc này thậm chí còn chậm hơn cả một người đang tản bộ thong thả quanh Hồ Gươm. Làm thế nào một sinh vật chậm chạp như vậy tóm được những con hải cẩu bơi cực nhanh? Giả thuyết hợp lý nhất hiện tại là cá mập Greenland tiếp cận và vồ lấy hải cẩu khi những con vật này đang ngủ say trôi nổi trên mặt nước.

Khối thịt mang độc tố và cái giá của sự trường thọ

Đứng ở vị trí kẻ săn mồi đỉnh bảng, cơ thể cá mập Greenland tích tụ nồng độ cao các chất gây ô nhiễm công nghiệp như PCB hay DDT từ chuỗi thức ăn. Bản thân sinh lý của chúng cũng tự sản sinh lượng lớn trimethylamine N-oxide, một hợp chất giúp cơ thể tăng độ nổi, hoạt động như chất chống đông cho máu và bảo vệ cấu trúc protein khỏi sức ép khổng lồ ở biển sâu.

Kết hợp với hàm lượng ure tự nhiên cao ngất ngưởng, thịt của cá mập Greenland chứa độc tính cực mạnh nếu ăn sống. Người Iceland từ xa xưa đã tìm ra cách xử lý khối thịt độc này thông qua quá trình lên men kéo dài nhiều tháng, tạo ra món đặc sản mang tên kæstur hákarl. Món ăn này bốc mùi amoniac nồng nặc, thử thách khứu giác dữ dội hơn nhiều so với bất kỳ hũ mắm tôm hay mắm nêm ủ lâu ngày nào tại Việt Nam.

Chống chọi được với cái lạnh và độc tố, loài vật này hiện đối diện với mối đe dọa thực sự mang tên con người. Khi băng ở Bắc Cực tan chảy nhanh hơn, mở đường cho vùng đánh bắt cá mới, cá mập Greenland ngày càng trở thành nạn nhân bất đắc dĩ mắc vào lưới (by-catch). Quần thể loài này khó lòng phục hồi nhanh chóng khi một con cá mập cái phải mất tới 150 năm mới đạt đến độ tuổi trưởng thành sinh dục.

Một con cá mập Greenland vướng vào lưới ngư dân ngày hôm nay rất có thể đã bắt đầu hành trình bơi lội của mình từ những năm 1600. Đứng vững qua hàng thế kỷ biến động của Trái Đất, sinh vật khổng lồ này lại đang đối diện với một tương lai rủi ro giữa đại dương thời hiện đại.

Cá mập Greenland và bối cảnh bảo tồn cá mập tại vùng biển Việt Nam

Cá mập Greenland là sinh vật sinh sống độc quyền tại vùng nước băng giá sâu thẳm của Bắc Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, do đó chúng không hề xuất hiện ở vùng biển nhiệt đới của Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam sở hữu đường bờ biển dài cùng sự đa dạng sinh học biển phong phú, là môi trường sống của nhiều loài cá mập và cá nhám khác. Khác với cá mập Greenland chịu áp lực chủ yếu từ hiện tượng đánh bắt không chủ đích (by-catch) và biến đổi khí hậu, các loài cá mập tại Việt Nam và khu vực châu Á lại đối mặt với một thảm kịch tàn khốc hơn nhiều: ngành công nghiệp săn vi cá mập.

Theo các báo cáo từ Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) và tổ chức TRAFFIC năm 2022, khu vực Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, được xác định là một trong những trung tâm tiêu thụ và trung chuyển các sản phẩm từ cá mập lớn nhất thế giới. Nhu cầu khổng lồ đối với món súp vi cá mập trong các dịp lễ tiệc đã thúc đẩy tình trạng đánh bắt quá mức, bất chấp thực tế khoa học rằng sụn vi cá mập không có giá trị dinh dưỡng hay y lý thần kỳ nào như lời đồn đại. Mặc dù Chính phủ Việt Nam đã đưa một số loài cá mập vào Sách Đỏ và tăng cường các biện pháp kiểm soát theo Công ước CITES, nhưng nhận thức cộng đồng về việc từ chối tiêu thụ vi cá mập vẫn là yếu tố mang tính quyết định. Sự sinh trưởng chậm chạp của cá mập nói chung – tương tự như vòng đời hàng thế kỷ của cá mập Greenland – khiến quần thể của chúng vô cùng mong manh và khó phục hồi một khi đã bị khai thác cạn kiệt.

Câu hỏi thường gặp

Cá mập Greenland sống được bao nhiêu năm? Cá mập Greenland có thể sống từ 400 đến 500 năm, trở thành loài động vật có xương sống sống lâu nhất trên Trái Đất. Các nhà khoa học ước tính tuổi thọ này thông qua việc phân tích lượng cacbon phóng xạ trong mắt chúng.

Tại sao cá mập Greenland lại bị mù? Hơn 98% cá mập Greenland bị mù do một loài động vật giáp xác ký sinh có tên Ommatokoita elongata bám chặt vào giác mạc. Ký sinh trùng này ăn các mô biểu mô ở mắt cá, gây hỏng thị lực vĩnh viễn.

Cá mập Greenland bơi chậm cỡ nào? Chúng là loài cá bơi chậm nhất thế giới với vận tốc chỉ khoảng 1km/h. Tốc độ “rùa bò” này là kết quả của việc chúng là động vật biến nhiệt kích thước lớn phải sống trong môi trường nước Bắc Cực cực lạnh.

Thức ăn của cá mập Greenland là gì? Bất chấp tốc độ siêu chậm, chúng vẫn săn được các loài cá, động vật thuộc lớp Chân đầu, hải cẩu và thậm chí cả cá voi nhỏ. Chúng dựa chủ yếu vào khứu giác nhạy bén để đánh hơi con mồi trong bóng tối.

Thịt cá mập Greenland có ăn được không? Thịt sống của chúng chứa độc tính cao do tích tụ ure và hợp chất trimethylamine N-oxide. Người Iceland phải lên men khối thịt này trong nhiều tháng để khử độc, tạo ra món đặc sản bốc mùi amoniac gọi là kæstur hákarl.

Nguồn tham khảo

– [Sách Đỏ IUCN] – Đánh giá tình trạng Dễ tổn thương (VU) của cá mập Greenland trên toàn cầu (2019) – [Wikipedia tiếng Anh] – Nghiên cứu tuổi thọ và đặc điểm sinh học của Greenland shark (2024) – [WWF & TRAFFIC] – Báo cáo đánh giá mức độ tiêu thụ và buôn bán vi cá mập tại khu vực Đông Nam Á và Việt Nam (2022)