Tê tê (Pholidota) sở hữu một chiếc lưỡi dài 40cm đâm xuyên qua lồng ngực để cắm thẳng vào xương chậu. Khẩu phần ăn của chúng được nghiền nát không phải bằng răng trong miệng, mà bằng những chiếc “răng” sừng mọc rộp bên trong dạ dày. Đáng buồn thay, thay vì được tôn vinh vì cấu trúc giải phẫu độc nhất vô nhị này, sinh vật nhút nhát hiền lành lại đang mang danh hiệu tồi tệ nhất hành tinh là động vật có vú bị buôn bán trái phép nhiều nhất thế giới.
Thông tin cơ bản – Tê tê
| Đặc điểm | Thông tin |
| Tên tiếng Anh | Pangolins |
| Tên khoa học | Pholidota |
| Phân loại | Lớp Thú / Bộ Tê tê (Pholidota) |
| Phân bố | Châu Á và Châu Phi |
| Môi trường sống | Hang dưới lòng đất và trên cây |
| Tình trạng IUCN | Dễ tổn thương đến Cực kỳ nguy cấp (tuỳ loài) |
| Thức ăn | Kiến và mối |
Lớp áo giáp sừng và chiến thuật phòng thủ “phản chủ”
Bao phủ cơ thể từ đầu đến đuôi tê tê là lớp vảy cứng xếp chồng lên nhau. Vật liệu tạo nên lớp giáp này chính là keratin, giống hệt thành phần móng tay của con người. Chúng là loài thú duy nhất trên Trái Đất bọc toàn thân bằng loại vật liệu này. Khi cảm thấy nguy hiểm, dù chỉ là một sự xáo trộn nhỏ, loài vật sống đơn độc và hoạt động về đêm này lập tức cuộn tròn thành một quả bóng khép kín. Danh xưng quốc tế “pangolin” bắt nguồn từ chữ “pengguling” trong tiếng Mã Lai, diễn tả chính xác hành vi cuộn tròn phòng vệ này.
Lớp giáp sắc nhọn, kiên cố đến mức những kẻ săn mồi đỉnh bảng như sư tử hay linh cẩu cũng đành bất lực nhai trong vô vọng. Trớ trêu thay, sự tiến hóa hoàn hảo suốt hàng triệu năm qua lại trở thành điểm yếu chí mạng khi đối diện với con người. Những kẻ săn trộm không cần đến súng đạn hay bẫy kẹp phức tạp, chúng chỉ việc cúi xuống, nhặt quả bóng sừng đang run rẩy bỏ vào bao tải. Ở châu Phi, loài tê tê đất còn đối mặt với một cạm bẫy hiện đại khác là những hàng rào điện quanh các trang trại chăn nuôi, bởi dòng điện thì không chùn bước trước bất kỳ tư thế cuộn tròn nào.
Kẻ bới đất mang chiếc lưỡi neo ở xương chậu
The United States is co-sponsoring four separate p. Ảnh: U.S. Fish and Wildlife Service Headquarters / Wikimedia Commons / CC BY 2.0
Thế giới hiện có 8 loài tê tê, chia đều cho các cánh rừng ở châu Á và châu Phi. Kích thước của chúng rất đa dạng, dao động từ 40cm như tê tê đuôi dài đến 1,4 mét ở loài tê tê khổng lồ. Đáng chú ý nhất trong họ hàng nhà chúng là tê tê bụng trắng (Phataginus tricuspis) sống ở Trung và Tây Phi. Chỉ nặng từ 3 đến 6kg với lớp vảy ba góc nhọn đặc trưng, loài này sở hữu một chiếc đuôi có khả năng quấn chặt và cầm nắm vươn ra như một chi thứ năm. Nhờ chiếc đuôi bám chặt vào cành cây, chúng thoải mái vươn mình đục phá các tổ kiến trên cao.
Cho dù sống trên cây hay dưới đất, vũ khí săn mồi tối thượng của mọi loài tê tê đều là bộ vuốt khổng lồ ở hai chân trước dùng để đào bới, cùng một chiếc lưỡi tiết đầy nước bọt dính dấp. Bên trong cơ thể, chiếc lưỡi này không hề cuộn lại như thước dây mà kéo dài đến 40cm, vắt xuyên qua khoang bụng và gắn chặt tận xương chậu. Hoàn toàn không có răng trong miệng, chúng xử lý con mồi bằng cơ chế y hệt các loài chim. Dạ dày của tê tê có một phần vách cơ rất dày, bên trong chứa lẫn những viên sỏi nhỏ (gastrolith) do chúng nuốt vào để nghiền nát thức ăn. Tê tê Mã Lai và tê tê Trung Quốc còn trang bị “răng môn vị”, tức là những gai sừng bọc keratin mọc ngay trong vách dạ dày để tăng cường hiệu suất tiêu hóa.
Lời nguyền y học và con đường buôn lậu qua Việt Nam
Chỉ trong khoảng từ năm 2000 đến 2013, các tổ chức bảo tồn ước tính có khoảng 1 triệu cá thể tê tê đã bị tước đoạt khỏi tự nhiên. Con số này vẫn đang tiếp tục tăng lên chóng mặt. Nguyên nhân cốt lõi đến từ niềm tin vô căn cứ trong y học cổ truyền châu Á, rỉ tai nhau rằng vảy tê tê giúp tăng tiết sữa, giảm sưng tấy, chữa thấp khớp và hen suyễn. Thực tế khoa học chỉ ra ăn vảy tê tê không mang lại tác dụng y lý nào khác biệt so với việc bạn tự nhai móng tay của chính mình. Bên cạnh đó, thịt tê tê bị giới nhà giàu coi là món ăn xa xỉ thể hiện đẳng cấp quyền lực.
Khi các quần thể ở châu Á như tê tê Trung Quốc, Philippines và Mã Lai rơi vào tình trạng Cực kỳ Nguy cấp, những đường dây buôn lậu bắt đầu vươn vòi sang lục địa đen. Nigeria nhanh chóng trở thành điểm trung chuyển khổng lồ. Chỉ riêng quốc gia này đã ghi nhận số lượng vảy tương đương 800.000 con tê tê bị tịch thu từ năm 2010 đến 2021. Trung Quốc và Việt Nam là hai điểm đến cuối cùng tiêu thụ phần lớn những chuyến hàng máu này. Trong quá khứ, nhu cầu dùng da tê tê làm họa tiết cho bốt cao bồi tại Mỹ cũng từng góp phần không nhỏ đẩy quần thể này đến bờ vực. Năm 2016, 180 quốc gia đã đồng thuận cấm hoàn toàn thương mại quốc tế đối với loài thú này, nhưng mạng lưới tội phạm ngầm vẫn không hề chùn tay.
Tê tê hầu như không thể sinh sản và duy trì sự sống khỏe mạnh trong môi trường nuôi nhốt. Ẩn dưới lớp áo giáp thô ráp là ánh mắt tò mò, rụt rè của một sinh vật nhút nhát chỉ muốn được yên ổn bới đất tìm tổ mối, thay vì bị cân đo đong đếm thành từng lạng vảy trên chợ đen.
Câu hỏi thường gặp
Tê tê ăn gì trong tự nhiên? Khẩu phần ăn của chúng gần như độc quyền kiến và mối. Tê tê dùng móng vuốt trước to khỏe để cào rách các ụ đất cứng, sau đó dùng chiếc lưỡi dài dính đầy nước bọt để thu gom con mồi.
Vảy tê tê có cấu tạo từ chất gì? Vật liệu duy nhất tạo nên lớp vảy cứng cáp của tê tê là keratin. Đây chính là loại protein hình thành nên móng tay, móng chân ở con người cũng như sừng tê giác.
Tại sao không nhân giống tê tê trong sở thú để bảo tồn? Các nỗ lực nuôi nhốt tê tê đều vấp phải thất bại cực lớn. Sinh thái học của loài này vẫn còn nhiều bí ẩn, chúng rất nhạy cảm với căng thẳng và sinh sản cực kỳ kém trong điều kiện không tự nhiên.
Trọng lượng và kích thước của loài này ra sao? Chúng đa dạng từ loài tê tê đuôi dài chỉ cỡ 40cm đến loài tê tê khổng lồ vươn tới 1,4 mét. Riêng tê tê bụng trắng châu Phi chỉ nặng từ 3 đến 6kg, kích thước vừa vặn bằng một con mèo nhà.
Tê tê có phải là nguyên nhân gây ra đại dịch COVID-19? Vào năm 2020, từng xuất hiện giả thuyết chúng là vật chủ trung gian truyền virus SARS-CoV-2 cho con người. Sau khi phân tích kỹ lưỡng chuỗi gen, giới khoa học đã chính thức minh oan cho loài vật này.
Nguồn tham khảo
– [Sách Đỏ IUCN] – Đánh giá tình trạng Dễ tổn thương đến Cực kỳ nguy cấp của 8 loài tê tê trên toàn cầu (2023) – [Wikipedia tiếng Anh] – Thông tin sinh học, giải phẫu học và lịch sử tiến hóa của Pangolin (2024) – [TRAFFIC] – Báo cáo phân tích quy mô đường dây buôn lậu vảy tê tê và các điểm nóng trung chuyển tại châu Phi và Việt Nam (2021)
