Cắt lớn

Cắt lớn ( Falco peregrinus ) có thể đạt tốc độ hơn 320 km/h khi lao xuống săn mồi, biến chúng thành loài động vật di chuyển nhanh nhất trên Trái Đất. Ở vận tốc này, một con chim săn mồi cỡ trung bình có thể dùng lực va đập để hạ gục những con mồi lớn hơn ngay giữa không trung chỉ trong chớp mắt.

Đặc điểm nhận dạng của cắt lớn

Cắt lớn là một trong những loài chim ưng có kích thước lớn nhất tại Bắc Mỹ và nhiều khu vực trên thế giới. Một con trưởng thành thường có chiều dài cơ thể từ 37 đến 46 cm và sải cánh vươn rộng từ 94 đến 116 cm. Trọng lượng của chúng dao động trong khoảng 453 đến 1.100 gram. Giống như nhiều loài chim săn mồi khác, con cái thường có kích thước lớn hơn con đực. Điều này khiến kích thước của một con cắt lớn đực đôi khi chỉ ngang bằng với một con chim ưng Merlin cái cỡ lớn. Đặc điểm nổi bật nhất của loài chim này là bộ lông xám sẫm ở phần lưng kết hợp với vệt lông đen trên đỉnh đầu kéo dài xuống má, trông giống như một chiếc mũ bảo hiểm. Vòng nhẫn quanh mắt và phần da gốc mỏ, hay còn gọi là màng da gốc mỏ (cere), có màu vàng rực rỡ. Phần bụng dưới của chúng có màu trắng nhạt xen lẫn những dải vằn ngang màu tối mỏng. Những con cắt lớn non chưa trưởng thành mang một diện mạo khác biệt để ngụy trang. Chúng có nhiều đốm sẫm màu hơn, phần ngực nổi bật với các vệt sọc dọc thay vì vằn ngang, và mỏ có màu xám. Ở giai đoạn này, chim non cũng chưa phát triển vòng nhẫn mắt và màng gốc mỏ màu vàng đặc trưng của con trưởng thành.

Cắt lớn đi săn thế nào trên bầu trời?

Tốc độ và kỹ thuật bay là điểm làm nên sự khác biệt hoàn toàn của loài chim này. Khác với Đại bàng vàng ( Aquila chrysaetos ) hay Cú sừng ( Bubo virginianus ) thường dựa vào sức mạnh thể chất hoặc sự tĩnh lặng trong đêm để săn mồi, cắt lớn phụ thuộc hoàn toàn vào tốc độ và động năng trên không trung. Nhịp vỗ cánh của chúng khi bay ngang thường nông nhưng cứng cáp và mạnh mẽ, khá giống với kiểu bay của loài chim cốc. Tuy nhiên, khi truy đuổi con mồi gắt gao, chúng sẽ đập cánh với biên độ sâu hơn. Cắt lớn gần như chỉ ăn thịt các loài chim khác. Chúng thực hiện các cú bổ nhào thẳng đứng, hay còn gọi là “stoop”, từ những độ cao đáng kinh ngạc. Khi phát hiện mục tiêu bên dưới, con chim gập chặt đôi cánh dài và nhọn sát vào thân mình để giảm tối đa lực cản khí động học. Lực hấp dẫn kết hợp với hình dáng thuôn dòng giúp chúng lao xuống như một viên đạn. Mục tiêu hiếm khi có cơ hội phản ứng. Cắt lớn thường bắt gọn con mồi ngay giữa không trung, nhưng đôi khi chúng cũng đánh ném con mồi rơi xuống đất bằng một cú quắp móng vuốt tốc độ cao. Lực va đập ở vận tốc hơn 300 km/h đủ sức làm gãy cổ hoặc vô hiệu hóa ngay lập tức một con chim bồ câu hay mòng biển đang bay ngang qua.

Từ vách núi đến những tòa nhà chọc trời

Về mặt sinh thái học, loài chim này phân bố ở rất nhiều sinh cảnh mở đa dạng. Trong tự nhiên, chúng ưa thích xây tổ trên các gờ đá hoặc vách núi cao, nơi có tầm nhìn bao quát hàng chục kilomet vuông để dễ dàng phát hiện những đàn chim bay ngang qua. Tuy nhiên, sự mở rộng của con người không đẩy lùi được loài chim này. Trái lại, cắt lớn đã tìm thấy một môi trường sống hoàn hảo ngay giữa lòng các đô thị sầm uất. Đối với chúng, những tòa nhà chọc trời bằng kính và bê tông không khác gì những vách đá nhân tạo khổng lồ, cung cấp nơi làm tổ an toàn khỏi các loài thú ăn thịt trên mặt đất. Thêm vào đó, quần thể chim bồ câu khổng lồ tại các quảng trường và công viên thành phố đã trở thành nguồn thức ăn vô tận. Hiện nay, quần thể của loài này đang phát triển rất mạnh tại các thành phố lớn và khu vực ven biển nhờ khả năng thích nghi linh hoạt.

Cú sốc DDT và hành trình bảo tồn

Dù là loài bay nhanh nhất, cắt lớn từng không thể chạy trốn khỏi tác động của hóa chất công nghiệp. Theo Sách Đỏ IUCN, loài chim này hiện được xếp vào nhóm Ít quan tâm (Least Concern), nhưng ít ai biết chúng từng đứng bên bờ vực tuyệt chủng tại nhiều khu vực trên thế giới vào giữa thế kỷ 20. Sự sụt giảm quần thể nghiêm trọng bắt đầu lộ rõ khi thuốc trừ sâu DDT được sử dụng tràn lan trong nông nghiệp. Thông qua chuỗi thức ăn, chất độc này tích tụ trong cơ thể các loài chim nhỏ, sau đó chuyển sang cơ thể cắt lớn khi chúng ăn thịt các loài chim này. Theo nghiên cứu, DDT gây ra hiện tượng làm mỏng vỏ trứng ở nhiều loài chim săn mồi. Vỏ trứng trở nên mỏng manh đến mức dễ dàng vỡ vụn khi chim mẹ ấp ủ, khiến tỷ lệ sinh sản sụt giảm thê thảm. Tại khu vực phía đông Bắc Mỹ, phân loài bản địa của cắt lớn gần như bị xóa sổ hoàn toàn vào thập niên 1960. Để cứu vãn tình hình, phần lớn các quốc gia đã ban hành lệnh cấm sử dụng DDT vào năm 1972. Ngay sau đó, các tổ chức phi lợi nhuận và cơ quan chính phủ Mỹ đã tiến hành một chương trình nhân giống và thả chim nuôi nhốt quy mô lớn. Từ giữa thập niên 1970 cho đến đầu những năm 2000, hàng nghìn con chim thuộc nhiều phân loài khác nhau, cả bản địa lẫn không bản địa, đã được thả lại vào tự nhiên. Canada cũng tiến hành chương trình nhân giống riêng tại các tỉnh phía đông. Những nỗ lực bảo tồn không ngừng nghỉ này đã giúp quần thể chim phục hồi và tái lập sự hiện diện mạnh mẽ tại cả các khu vực hoang dã lẫn thành thị.

Mối liên hệ với Việt Nam và Khu vực

Cắt lớn là một trong những loài chim có vùng phân bố rộng nhất hành tinh, có mặt ở mọi lục địa ngoại trừ Nam Cực. Tại Việt Nam, chúng không phải là loài sinh sản bản địa mà chủ yếu là chim di cư trú đông. Vào những tháng mùa đông khắc nghiệt ở phương Bắc, nhiều cá thể di chuyển xuống khu vực Đông Nam Á, bao gồm cả các vùng đồng bằng và ven biển Việt Nam, để tìm kiếm nguồn thức ăn dồi dào hơn. Những người đam mê quan sát chim tại Việt Nam thỉnh thoảng vẫn ghi nhận được hình ảnh loài chim này săn mồi tại các khu vực đất ngập nước như Vườn quốc gia Tràm Chim, Xuân Thủy hoặc dọc theo các cửa sông, nơi tập trung lượng lớn các loài chim nước di cư. Dù không thường xuyên làm tổ trên các tòa nhà cao tầng ở Hà Nội hay TP.HCM như cách chúng làm ở New York hay London, sự xuất hiện của chúng trên bầu trời Việt Nam vẫn là một minh chứng rõ ràng cho tập tính di cư hàng ngàn kilomet mỗi năm của loài chim này. Quá trình hồi sinh của chúng là một trong những thành tựu lớn nhất của ngành bảo tồn động vật hoang dã hiện đại. Lệnh cấm một loại hóa chất độc hại đã trả lại bầu trời cho hàng vạn sinh mạng, chứng minh rằng sự can thiệp đúng lúc của con người hoàn toàn có thể đảo ngược những sai lầm sinh thái trong quá khứ.

Câu hỏi thường gặp

Cắt lớn có phải là loài động vật bay nhanh nhất không?

Đúng vậy. Khi thực hiện cú bổ nhào (stoop) để bắt mồi, chúng có thể đạt vận tốc vượt quá 320 km/h. Tốc độ này biến chúng không chỉ là loài chim nhanh nhất mà còn là động vật di chuyển nhanh nhất trên Trái Đất.

Thức ăn chủ yếu của loài chim này là gì?

Thức ăn của chúng gần như là 100% các loài chim khác. Chúng săn chim bồ câu, mòng biển, vịt trời, chim sẻ và nhiều loài chim nhỏ khác ngay giữa không trung.

Tại sao cắt lớn lại thích làm tổ ở các thành phố?

Các tòa nhà chọc trời cung cấp bề mặt cao, vách thẳng đứng giống như vách đá tự nhiên, giúp chúng an toàn khỏi thú săn mồi mặt đất. Đồng thời, các thành phố thường tập trung rất nhiều chim bồ câu, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào và dễ săn bắt.

Thuốc trừ sâu DDT đã làm gì loài chim này?

DDT tích tụ trong chuỗi thức ăn và xâm nhập vào cơ thể chim săn mồi, làm rối loạn quá trình hình thành canxi. Điều này khiến vỏ trứng của chúng mỏng đi và dễ dàng vỡ khi chim bố mẹ ấp, dẫn đến sự suy giảm quần thể nghiêm trọng vào giữa thế kỷ 20.

Kích thước của con cái và con đực có khác nhau không?

Có. Giống như hầu hết các loài chim săn mồi, con cái lớn hơn con đực đáng kể. Một con đực trưởng thành đôi khi chỉ có kích thước tương đương với một con chim ưng Merlin cái.

Tài liệu tham khảo

1. The Cornell Lab of Ornithology – All About Birds (Regional Guides). 2. Birds of Prey of the East & West (Species Accounts). 3. Raptors of Mexico and Central America. 4. What Is a Bird: Human Dimensions (Chemical pollutants). – IUCN Red List – Falco peregrinus