Bò bison châu Mỹ

Nặng tới 1.000 kg nhưng bò bison châu Mỹ (Bison bison) có thể bứt tốc đạt 60 km/h chỉ trong chớp mắt. Khối cơ bắp khổng lồ này từng thống trị các đồng cỏ rộng lớn với số lượng hàng chục triệu cá thể trước khi đối mặt với một trong những thảm họa tuyệt chủng nhân tạo tàn khốc nhất lịch sử.

Đặc điểm nhận dạng của bò bison châu Mỹ

Bò bison châu Mỹ là loài thú móng guốc lớn nhất tại khu vực Bắc Mỹ. Những cá thể đực trưởng thành có chiều dài cơ thể từ 2,1 đến 3,5 mét và sở hữu chiều cao tính đến vai chạm mốc 2 mét. Điểm nổi bật nhất về mặt hình thể của chúng là khối bướu cơ bắp đồ sộ nằm ngay trên vai, kết hợp cùng phần đầu to lớn luôn có xu hướng cúi thấp gầm gừ. Bờ vai khổng lồ này hoạt động như một cỗ máy ủi tuyết, giúp chúng dọn đường để tìm kiếm thức ăn trong những mùa đông khắc nghiệt.

Lớp lông của bò bison có màu nâu sẫm đến nâu vàng. Lông mọc đặc biệt dài, dày và xù xì ở nửa thân trước, bao trùm khu vực đầu, cổ và chân trước. Trên trán, lông mọc xoăn xoắn lại tạo thành một khối mào đặc trưng, kết hợp với chòm râu dưới cằm xuất hiện ở cả con đực lẫn con cái.

Cả hai giới đều có sừng màu đen bóng, ngắn và nhô cong ra ngoài trước khi hướng lên trên. Những con cái thường nhỏ hơn đáng kể, trọng lượng dao động từ 350 đến 544 kg, với cặp sừng thon gọn và có xu hướng cong vào trong nhiều hơn ở phần ngọn so với con đực.

Tập tính sinh thái trên những cánh đồng cỏ

Loài vật này dành phần lớn thời gian trong ngày để gặm cỏ và nghỉ ngơi nhai lại. Dải phân bố tự nhiên của chúng từng trải dài vô tận từ dãy núi Rocky băng qua miền trung Bắc Mỹ, vươn từ miền nam Canada cho đến tận khu vực Texas. Tại các vùng hoang dã Bắc Mỹ hiện nay, không gian sinh tồn của chúng tại các bìa rừng và đồng cỏ đôi khi đan xen trực tiếp với lãnh thổ săn mồi của Linh miêu đuôi cộc.

Cấu trúc bầy đàn của bò bison phân chia rõ rệt theo giới tính. Cụ thể, con cái trưởng thành và con non sống chung trong một đàn phân cấp bậc nghiêm ngặt do một con cái đầu đàn dẫn dắt. Ngược lại, những con đực thường sống tách biệt thành các nhóm độc thân nhỏ hoặc đi lang thang một mình. Chúng chỉ chủ động tìm đến các đàn con cái khi mùa giao phối bắt đầu.

Khác với nhiều loài thú lớn khác, bò bison không có tập tính bảo vệ lãnh thổ cố định. Sự di cư của chúng phụ thuộc hoàn toàn vào sự thay đổi của các mùa trong năm và nguồn cung cấp thức ăn. Tại thung lũng Hayden thuộc bang Wyoming, dữ liệu ghi nhận chúng di chuyển trung bình 3 km mỗi ngày trong suốt mùa hè. Chế độ ăn của chúng chủ yếu là các loại cỏ và cói, chiếm đến 79 đến 96 phần trăm khẩu phần ăn trên các vùng đồng cỏ hỗn hợp.

Lịch sử thảm sát và tình trạng bảo tồn bò bison châu Mỹ

Vào cuối thế kỷ 19, một thảm kịch tàn khốc đã giáng xuống loài vật này. Những đổi mới trong công nghệ thuộc da ở châu Âu kéo theo nhu cầu khổng lồ về da thú, kết hợp với các cuộc săn bắn không kiểm soát và chính sách tàn phá của chính quyền thời bấy giờ, đã đẩy quần thể bò bison đến bờ vực xóa sổ.

Theo số liệu ghi nhận, chỉ trong vòng hơn 10 năm ngắn ngủi, số lượng bò bison trên khu vực Đại Đồng Bằng đã tụt dốc không phanh từ mức 10 đến 15 triệu con xuống còn khoảng 100 cá thể hoang dã. Sự chắt lọc khắc nghiệt này tạo ra một nút thắt cổ chai di truyền nghiêm trọng, khi toàn bộ quần thể ở Bắc Mỹ từng có thời điểm chạm đáy chỉ còn đúng 541 con sống sót.

Theo Sách Đỏ IUCN, bò bison châu Mỹ hiện được phân loại ở mức Near Threatened (Sắp bị đe dọa). Ước tính vào năm 2010, tổng số lượng cá thể dao động từ 400.000 đến 500.000 con. Tuy nhiên, theo IUCN, chỉ có khoảng 15.000 con trong số đó được xem là những cá thể hoang dã thực sự, sinh sống tự do trên các vùng đất không bị rào chắn giới hạn. Phần lớn quần thể còn lại khoảng 20.500 con nằm trong 62 đàn bảo tồn, và hàng trăm nghìn con khác đang được nuôi trong các trang trại thương mại.

Mối liên hệ tại Việt Nam và sự nhầm lẫn khái niệm

Bò bison châu Mỹ không phân bố tự nhiên tại Việt Nam cũng như khu vực châu Á. Tuy nhiên, hình ảnh của chúng lại khá quen thuộc với người Việt thông qua các bộ phim tài liệu về thiên nhiên phương Tây. Một điểm thú vị là do rào cản ngôn ngữ, nhiều người Việt Nam thường nhầm lẫn khi dịch từ “buffalo” trong tiếng Anh thành “trâu”, dẫn đến việc gọi chung bò bison là “trâu nước Mỹ”. Thực tế, bò bison thuộc chi Bison, hoàn toàn khác biệt với các loài trâu nước hoang dã tại châu Á thuộc chi Bubalus.

Hiện nay, để chiêm ngưỡng trực tiếp loài thú khổng lồ này tại Việt Nam, người dân chỉ có thể đến các khu bảo tồn bán hoang dã hoặc vườn thú lớn quy mô quốc gia, nơi một số lượng nhỏ bò bison được nhập khẩu để phục vụ công tác giáo dục và bảo tồn đa dạng sinh học.

Để cứu loài vật này khỏi tuyệt chủng trong quá khứ, một số chủ trang trại Mỹ từng lai tạo chúng với bò nhà tạo ra các con lai. Dù tỷ lệ gen bò nhà tồn dư trong quần thể bò bison hiện nay rất thấp, dao động từ 0,56 đến 1,8 phần trăm, các hiệp hội bảo tồn vẫn đang sử dụng công nghệ xét nghiệm DNA gắt gao nhằm loại bỏ hoàn toàn số gen lai tạp này ra khỏi các đàn tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Bò bison châu Mỹ có phải là trâu không?

Không. Mặc dù ở Mỹ chúng thường được gọi bằng cái tên “American buffalo”, nhưng bò bison thuộc một chi hoàn toàn riêng biệt. Chúng không có quan hệ họ hàng quá gần với các loài trâu nước ở châu Á hay trâu rừng châu Phi.

Tuổi thọ của bò bison châu Mỹ là bao lâu?

Trong môi trường hoang dã, bò bison thường sống được từ 15 đến 20 năm. Các cá thể được nuôi nhốt trong điều kiện lý tưởng có thể sống thọ hơn 25 năm tuổi.

Bò bison ăn gì vào mùa đông khi tuyết phủ kín đồng cỏ?

Chúng sử dụng cái đầu to và bướu cơ bắp trên vai như một chiếc xẻng để gạt đi những lớp tuyết dày cộm. Nhờ đó, chúng có thể tiếp cận lớp cỏ khô và các loại cây cói nằm sâu bên dưới bề mặt băng tuyết.

Tại sao bò bison lại có một chiếc bướu lớn trên lưng?

Chiếc bướu đó thực chất là một khối cơ bắp khổng lồ được nâng đỡ bởi hệ thống xương sống kéo dài. Khối cơ này cung cấp sức mạnh để bò bison có thể cúi gập đầu xuống cày xới đất và gạt tuyết kiếm ăn trong thời gian dài.

Bò bison châu Mỹ có hay tấn công con người không?

Nhìn chung, chúng không chủ động tìm kiếm và tấn công con người để ăn thịt. Dù vậy, với tính khí khá nóng nảy và bản năng tự vệ cao, chúng sẽ lập tức lao đến húc văng bất cứ ai dám cố tình tiếp cận quá gần đàn con của chúng.

Tài liệu tham khảo

Dữ liệu trong bài viết được đối chiếu và tổng hợp từ các sách chuyên khảo: Animal The Definitive Visual Guide, Amazonian Mammals, Bovids of the World, Wild Life!, Wildlife of the World, The Behavioural Biology of Zoo Animals, Threatened and Recently Extinct Vertebrates of the World, cùng cơ sở dữ liệu Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và bách khoa toàn thư Wikipedia. – IUCN Red List – Bison bison