Manh Giông (Olm)

Một sinh vật nằm bất động ở một vị trí suốt 7 năm ròng rã, không di chuyển dù chỉ một centimet. Nó có thể sống sót mà không cần ăn trong vài năm, và ung dung kéo dài tuổi thọ vượt mốc một thế kỷ mà không hề có dấu hiệu lão hóa. Giới khoa học gọi chúng là Manh giông, nhưng với người dân địa phương vùng Balkan, chúng từng là những con “rồng con” vô tình rơi xuống từ lòng đất.

Những con “rồng con” dưới đáy Dinaric Karst

Vào thế kỷ 17, những người dân sống quanh khu vực núi đá vôi Dinaric Karst (trải dài từ Ý qua Slovenia, Croatia, Bosnia, Herzegovina đến Montenegro) thỉnh thoảng kéo lên từ giếng nước một sinh vật kỳ lạ, nhợt nhạt và vặn vẹo. Họ đinh ninh mình vừa tóm được những con rồng con yếu ớt, chưa kịp mọc vảy. Về sau, cái tên “cá người” bắt đầu phổ biến hơn vì màu da hồng hào, nhợt nhạt của sinh vật này trông khá giống da người.

Thực chất, Manh giông (Proteus anguinus) không phải cá, cũng chẳng phải thú hay bò sát thần thoại. Chúng là động vật lưỡng cư, cụ thể là một loài sinh vật hang động chuyên biệt (troglobionts). Nhìn bề ngoài, chúng dài khoảng 30cm, thân hình thon dài, mỏng manh và mang một hình hài mà các nhà sinh học đùa rằng là sự pha trộn giữa một đứa trẻ sơ sinh và một con thằn lằn.

Môi trường sống của loài này là những hang động đá vôi ngập nước, có nơi sâu tới 228 mét dưới lòng đất. Dù mang vẻ ngoài yếu ớt, chúng thực chất là những kẻ thống trị lãnh thổ ngầm, sẵn sàng bảo vệ vùng nước và những quả trứng của mình một cách quyết liệt.

Cơ thể tối giản: Khi sự lười biếng là một chiến lược sinh tồn

Ở độ sâu hàng trăm mét dưới lòng đất, ánh sáng mặt trời không tồn tại, và thức ăn cực kỳ khan hiếm. Thay vì tiến hóa để săn mồi chủ động, Manh giông chọn một chiến lược sinh tồn khác biệt: tối giản hóa mọi thứ và sống một cuộc đời chậm rãi nhất có thể.

Trong sinh học, loài này sở hữu đặc tính ấu nhi hóa (neoteny). Chúng giữ lại hàng loạt đặc điểm của ấu trùng dù đã trưởng thành về mặt sinh dục, từ chối việc lột xác để trở thành hình thái trưởng thành hoàn toàn như các loài lưỡng cư khác. Chúng mang chiếc đầu to, đôi mang ngoài tủa ra như những chiếc lông vũ đỏ rực – màu đỏ duy nhất trên cơ thể sinh ra từ dòng máu giàu oxy lưu thông qua mang. Chân của chúng cũng tối giản đến mức khó tin, chỉ có 3 ngón ở chân trước và 2 ngón ở chân sau, ít hơn hẳn so với phần lớn động vật lưỡng cư thông thường.

Sự “tiết kiệm” năng lượng còn thể hiện ở đôi mắt. Ấu trùng sinh ra vẫn có mắt bình thường, nhưng chỉ vài tháng sau, đôi mắt này teo lại và bị một lớp da phủ kín. Bù lại cho thị lực bằng không, Manh giông phát triển khứu giác, vị giác nhạy bén, cùng hệ thống giác quan đặc biệt giúp chúng cảm nhận sóng âm trong nước, rung động từ mặt đất và những thay đổi tinh vi của từ trường, điện trường.

Trong việc ăn uống, chúng là những kẻ săn mồi kiểu “ngồi chờ sung rụng”. Chúng chỉ lẩn mình trong dòng nước lạnh, chờ tôm cua, ốc hay côn trùng nhỏ bơi ngang qua mõm rồi đớp gọn. Nếu chẳng có con mồi nào đi ngang, chúng sẵn sàng nhịn đói vài năm liền. Kỷ lục về sự tĩnh lặng thuộc về một cá thể được ghi nhận không hề nhúc nhích khỏi vị trí ban đầu trong suốt hơn 7 năm. Chuyện sinh sản cũng diễn ra với một nhịp độ rùa bò: một con cái trưởng thành đẻ vài chục quả trứng theo chu kỳ mỗi 12,5 năm. Để bù đắp cho những năm tháng nhịn đói, chúng có khả năng ăn uống hung hãn và tích trữ năng lượng khi gặp nguồn thức ăn dồi dào.

Bí ẩn DNA khổng lồ và khả năng tái tạo vô hạn

Việt Nam có hệ thống hang động Phong Nha – Kẻ Bàng hùng vĩ với vô số sinh vật mù thích nghi với bóng tối, nhưng hiếm có loài nào sở hữu bộ gen “khủng” và khả năng thách thức thời gian như sinh vật vùng Balkan này. Tuổi thọ của Manh giông dễ dàng vượt mốc 100 năm – dài gấp 4 lần các loài động vật lưỡng cư khác.

Điều đáng kinh ngạc nhất là chúng già đi nhưng dường như không hề lão hóa. Một cá thể 80 tuổi vẫn có khả năng sinh sản bình thường. Khả năng chịu đựng nồng độ oxy thấp tuyệt vời có thể là một phần lý do giúp chúng duy trì sự trẻ trung này. Bên cạnh đó, nếu một con kỳ giông bị thương đứt một phần cơ thể, chúng sẽ tự tái tạo lại phần tổn thương đó một cách hoàn hảo.

Khả năng phục hồi này mạnh đến mức các nhà khoa học không thể dùng phương pháp bấm một mảnh nhỏ ở đuôi hay ngón chân để đánh dấu cá thể, vì bộ phận đó sẽ mọc lại ngay lập tức. Để khắc phục, giới khoa học phải dùng đến phương pháp lấy mẫu DNA môi trường (eDNA). Chỉ cần thu thập nước hang động chứa mẫu da rụng hoặc phân của chúng, các nhà nghiên cứu đã có thể theo dõi sự hiện diện của loài này mà không cần xâm lấn.

Bí mật về sự sống dai dẳng này được các nhà nghiên cứu tin rằng nằm ở hệ gen khổng lồ – lớn gấp 15 lần hệ gen của con người. Rok Kostanjšek, một chuyên gia công nghệ sinh học từ Đại học Ljubljana, đang cùng các cộng sự nỗ lực giải mã bộ DNA này. Họ hy vọng sự trường thọ và khả năng chữa lành của loài lưỡng cư này sẽ cung cấp manh mối để giải quyết những gánh nặng y tế của nhân loại hiện đại.

Những kẻ săn mồi đỉnh bảng mỏng manh

Sống cuộc đời nhàn nhã và duy trì tuổi trẻ vĩnh cửu, nhưng Manh giông không phải là sinh vật bất khả chiến bại. Dưới hệ sinh thái ngầm vắng vẻ của vùng Dinaric Karst, chúng thực chất đứng ở vị trí kẻ săn mồi đỉnh bảng.

Việc dẫn đầu chuỗi thức ăn này biến chúng thành mục tiêu dễ tổn thương nhất. Giống như cá ngừ đại dương hay các loài chim săn mồi cỡ lớn, lượng độc tố tích tụ trong cơ thể con mồi sẽ dồn lại cao nhất ở chúng. Chúng cực kỳ nhạy cảm với tình trạng ô nhiễm nguồn nước ngầm, nơi mọi rò rỉ hóa chất từ mặt đất đều có thể quét sạch một quần thể.

Dù phần lớn Manh giông đều mù và mang làn da nhợt nhạt, tự nhiên vẫn luôn tồn tại những sự đa dạng kỳ thú. Dưới lớp da mỏng manh kia, chúng vẫn có khả năng sản sinh hắc tố melanin và chuyển màu tối hơn nếu bị phơi sáng. Thậm chí, giới khoa học đã ghi nhận được một phân loài Manh giông màu đen. Phiên bản này có thân hình ngắn, mập mạp hơn một chút và sở hữu đôi mắt phát triển tốt hơn so với những người họ hàng nhợt nhạt của mình.

Giữa bóng tối vĩnh cửu và làn nước băng giá, một cơ thể yếu ớt, đôi mắt mù lòa và lối sống tĩnh lặng suốt 7 năm không hẳn là một nhược điểm. Sự trì trệ đến cùng cực đó lại chính là chiếc chìa khóa sinh học giúp Manh giông ung dung bước qua nhiều thế kỷ.

Manh giông và kết nối với Việt Nam

Manh giông là sinh vật lưỡng cư đặc hữu chỉ được tìm thấy ở hệ thống hang động đá vôi ngầm thuộc vùng Dinaric Karst (châu Âu) và không tồn tại ở Việt Nam. Hiện tại, chúng được Sách Đỏ IUCN (2023) xếp vào nhóm Dễ bị tổn thương (Vulnerable) do quần thể vô cùng nhạy cảm với sự thay đổi của môi trường và chúng cũng không nằm trong Phụ lục CITES áp dụng cho khu vực châu Á.

Dù cách nhau nửa vòng trái đất, câu chuyện bảo tồn manh giông lại mang những bài học tương đồng với Việt Nam. Theo Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng (2022), hệ thống hang động đá vôi khổng lồ ở Quảng Bình cũng đang che giấu vô số sinh vật mù thích nghi với bóng tối (ví dụ như cá mù, bọ cạp mù hang động). Cũng giống như manh giông, những sinh vật ngầm tại Việt Nam đang chịu áp lực rất lớn từ việc phát triển du lịch thiếu kiểm soát và sự ô nhiễm nguồn nước ngầm. Bài học giữ gìn hệ sinh thái mong manh dưới lòng đất của Dinaric Karst chính là lời nhắc nhở quý giá cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học hang động tại nước ta.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Manh giông lại được gọi là cá người? Loài lưỡng cư này có làn da nhợt nhạt, màu hơi hồng và không có sắc tố do sống trong bóng tối lâu ngày. Màu sắc này được người dân địa phương vùng Balkan nhận xét là trông rất giống với màu da người, từ đó tên gọi “cá người” ra đời.

Manh giông Olm có mắt không? Khi mới nở ở dạng ấu trùng, chúng vẫn có đôi mắt phát triển bình thường. Tuy nhiên chỉ vài tháng sau, đôi mắt này sẽ teo dần lại và bị một lớp da che khuất hoàn toàn, khiến chúng mù lòa nhưng vẫn cảm nhận được chút ít ánh sáng qua da.

Manh giông nhịn ăn được bao lâu? Chúng có thể sống sót và nhịn ăn trong suốt vài năm liền mà không gặp vấn đề gì. Nhờ lối sống ít di chuyển và ở trong môi trường nước lạnh, hệ trao đổi chất của loài này hoạt động cực kỳ chậm.

Manh giông đẻ trứng nhiều không? Loài này có chu kỳ sinh sản vô cùng chậm chạp. Một con cái trưởng thành chỉ đẻ khoảng vài chục quả trứng mỗi 12,5 năm.

Ở đâu có thể quan sát Manh giông? Do chúng sống sâu dưới các hang ngầm nguy hiểm, các chuyên gia khuyên không nên tự ý tìm kiếm ngoài tự nhiên. Bạn có thể quan sát quần thể của chúng an toàn tại Công viên Hang động Postojna ở Slovenia, nơi có khu vực bảo tồn và nhân giống loài sinh vật độc đáo này.

Nguồn tham khảo

– Sách Đỏ IUCN – Tình trạng bảo tồn loài Proteus anguinus (2023) – Wikipedia Tiếng Anh – Olm (2023) – Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng – Báo cáo bảo tồn đa dạng sinh học hang động (2022)