Cu Li

Đôi mắt to tròn ngơ ngác, bộ lông nhung mềm mại và những cử động chậm chạp khiến cu li trông như một món đồ chơi nhồi bông bước ra từ truyện tranh. Nhưng ẩn dưới vẻ ngoài vô hại đó là một bí mật rợn người: chúng là nhóm linh trưởng duy nhất trên Trái Đất sở hữu nọc độc đủ mạnh để gây hoại tử mô, sốc phản vệ và thậm chí cướp đi sinh mạng con người.

Thông tin cơ bản – cu li

Vũ khí hóa học giấu dưới nách

Cu li (còn gọi là cu li chậm, Nycticebus spp.) bao gồm khoảng tám loài linh trưởng phân bố rải rác khắp các khu rừng từ Bangladesh đến Indonesia, trong đó có mặt tại Việt Nam. Người dân bản địa trên đảo Borneo (Malaysia) thường gọi chúng là “những kẻ bẽn lẽn” bởi thói quen giơ hai tay lên che mặt mỗi khi cảm thấy bị đe dọa. Nhìn qua, hành động này trông có vẻ nhút nhát và đáng thương. Thực tế, đó là tư thế chuẩn bị chiến đấu.

Phía mặt trong của khuỷu tay cu li có một tuyến đặc biệt gọi là tuyến cánh tay (brachial gland). Khi gặp nguy hiểm, chúng đưa tay lên sát miệng, tiết ra chất dịch từ tuyến này và liếm lấy nó. Ngay khi chất dịch hòa trộn với nước bọt, một phản ứng hóa học xảy ra, tạo ra một loại độc tố cực mạnh. Thứ “cocktail” chết chóc này biến những chiếc răng nanh sắc nhọn của cu li thành những mũi kim tiêm nọc độc, sẵn sàng giáng một cú cắn đau đớn đến thấu xương vào kẻ thù.

Những bóng ma chậm chạp trên vòm lá

Từ bỏ tốc độ để đổi lấy sự dẻo dai, cu li là những cư dân gắn chặt đời mình với những cành cây. Cấu trúc khớp nối linh hoạt, cột sống uốn dẻo cùng bàn tay, bàn chân có khả năng bám chặt như gọng kìm giúp chúng di chuyển lặng lẽ qua các tán lá giữa đêm đen.

Khác với khỉ hay vượn, cu li hoàn toàn không biết nhảy. Chúng phụ thuộc tuyệt đối vào mạng lưới cành cây, dây leo để băng qua rừng. Sự thiếu hụt kỹ năng này biến chúng thành nạn nhân trực tiếp của nạn phá rừng, bởi chỉ cần một khoảng trống cạn cây cối, chúng sẽ bị cô lập hoàn toàn.

Trong tự nhiên, cu li hoạt động ban đêm (nocturnal), dùng đôi mắt khổng lồ để thu nhận chút ánh sáng le lói từ mặt trăng. Chúng nhấm nháp mật hoa, nhựa cây, trái cây và bắt động vật không xương sống. Hoạt động kiếm ăn này vô tình biến chúng thành những thợ làm vườn mẫn cán cho các khu rừng, giúp thụ phấn cho hoa và kiểm soát quần thể côn trùng gây hại.

Bi kịch từ mạng xã hội và “thần dược” rởm

Cuộc sống bình yên trên các tán cây của cu li đang bị xé toạc bởi lòng tham và sự vô tri của con người. Tại Đông Nam Á, loài vật nhỏ bé này bị bủa vây bởi các niềm tin y học cổ truyền vô căn cứ. Hàng nghìn cá thể bị săn bắt, phơi khô, nghiền thành thuốc viên, trộn làm thuốc mỡ hoặc kinh khủng hơn là nướng sống, với niềm tin mù quáng rằng chúng có thể chữa được hàng trăm loại bệnh: từ đau dạ dày, gãy xương cho đến các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Thoát khỏi nồi thuốc tễ, cu li lại rơi vào một địa ngục khác mang tên “thú cưng mạng xã hội”. Khuôn mặt lúc nào cũng có vẻ buồn rầu, cam chịu biến chúng thành đạo cụ chụp ảnh hút khách du lịch và những con thú cưng độc lạ bị xuất lậu sang châu Âu, Nhật Bản hay Nga.

Để những con vật mang nọc độc này trở nên “an toàn” cho con người ôm ấp, những kẻ buôn lậu đã nhẫn tâm dùng kìm bấm móng tay để bẻ gãy hoặc nhổ bật gốc những chiếc răng nanh của chúng trong điều kiện không thuốc tê. Hàng loạt cá thể chết vì mất máu và nhiễm trùng. Những con sống sót phải chịu đựng sự đau đớn tột cùng khi bị phơi dưới ánh nắng mặt trời hay ánh đèn flash chói lòa, thứ ánh sáng trực tiếp thiêu đốt lớp võng mạc nhạy cảm của loài ăn đêm.

Những video triệu view trên YouTube hay Instagram quay cảnh cu li bị cù léc, cho ăn bắp rang bơ hay mặc quần áo trông có vẻ vô hại, nhưng lại là chất xúc tác mạnh mẽ thổi bùng nạn buôn bán động vật hoang dã. Khi bị cù léc và giơ cao hai tay, con vật không hề cảm thấy “buồn nôn” hay thích thú. Đó là tư thế hoảng loạn tột độ, khi chúng đang tuyệt vọng tìm cách lấy nọc độc từ khuỷu tay để tự vệ.

Tại Việt Nam, cu li là một trong những loài bị tịch thu nhiều nhất từ các vụ buôn bán trái phép. Ngay cả khi được giải cứu thành công, phần lớn trong số chúng mang thương tật vĩnh viễn. Việc mất đi những chiếc răng khiến chúng không thể tự vệ, không thể ăn uống bình thường và vĩnh viễn mất đi cơ hội quay trở lại bầu trời tự do dưới những tán rừng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cu li lại di chuyển chậm chạp đến vậy?

Tốc độ chậm chạp của cu li là một chiến lược ngụy trang tinh vi. Việc di chuyển từ tốn, không tạo ra tiếng động mạnh giúp chúng dễ dàng hòa lẫn vào bóng tối của tán lá, lẩn tránh ánh mắt của những kẻ săn mồi sát thủ như đại bàng hay trăn.

Cu li có sống ở Việt Nam không?

Có. Việt Nam là nhà của hai loài: cu li lớn và cu li nhỏ, phân bố ở các khu rừng từ Bắc vào Nam. Cả hai đều thuộc danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Nọc độc của cu li có thực sự giết được người?

Hoàn toàn có thể. Mặc dù hiếm gặp, nhưng vết cắn của chúng gây đau đớn dữ dội, sưng tấy và hoại tử mô. Nếu người bị cắn mẫn cảm với độc tố, họ có thể rơi vào trạng thái sốc phản vệ, dẫn đến tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.

Tôi nên làm gì khi thấy video quay cảnh nuôi cu li làm thú cưng?

Thay vì nhấn like hoặc chia sẻ, bạn nên báo cáo (report) video đó với lý do “ngược đãi động vật”. Hành động chia sẻ video, dù với mục đích lên án, vô tình làm tăng tương tác và kích thích thị trường ngầm săn bắt loài vật này.

Cu li được giải cứu có thể thả lại về rừng không?

Phần lớn là không. Đa số cu li tịch thu từ các vụ buôn bán thú cưng đã bị bẻ răng để tránh cắn người. Không có răng, chúng mất đi khả năng cắn vỡ vỏ cây để ăn nhựa, nhai côn trùng hay tự vệ, nên buộc phải sống sót nốt phần đời còn lại trong các trung tâm cứu hộ.