Có một loài khỉ trên đời này mà chỉ nhìn vào mặt thôi là bạn biết ngay không thể nào nhầm với bất kỳ con gì khác. Mũi hếch ngược hoàn toàn lên trời, môi dày phồng màu hồng, còn vùng da quanh mắt thì xanh lam như thể vừa được kẻ mắt. Đó là voọc mũi hếch – Rhinopithecus avunculus – loài linh trưởng đặc hữu duy nhất còn tồn tại trên lãnh thổ Việt Nam.
Nhưng con số mới là điều khiến người ta thực sự dừng lại. Toàn bộ quần thể của loài này trên khắp hành tinh, tính đến cuối năm 2025, chỉ còn khoảng 160 cá thể – và hơn 80% trong số đó tập trung ở một khu rừng đá vôi duy nhất tại Hà Giang. Nếu có thảm họa nào đó xảy ra ở Khau Ca, voọc mũi hếch gần như chắc chắn sẽ biến mất vĩnh viễn khỏi Trái Đất.
| Tên khoa học | Rhinopithecus avunculus (Dollman, 1912) |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Tonkin Snub-nosed Monkey |
| Phân loại | Họ Cercopithecidae, Bộ Linh trưởng |
| Tình trạng IUCN | Cực kỳ nguy cấp (CR) |
| Phân bố | Đặc hữu Việt Nam – chỉ còn ở Hà Giang |
| Kích thước | Thân 51-65 cm, đuôi 66-92 cm |
| Cân nặng | Con cái ~8 kg, con đực ~14 kg |
| Số lượng hiện tại | ~160 cá thể (khảo sát cuối 2025, FFI) |
Khuôn Mặt Không Thể Nhầm Lẫn
Trong họ nhà khỉ mũi hếch (Rhinopithecus), voọc mũi hếch Việt Nam có lẽ là loài có ngoại hình ấn tượng nhất. Cái mũi – đặc điểm đặt tên cho cả chi – không chỉ đơn giản là ngắn và hơi hếch như ở họ hàng phía bắc, mà hếch thẳng đứng đến mức gần như không còn sống mũi nữa. Khi trời mưa, chúng hay hắt hơi liên tục vì nước chảy thẳng vào lỗ mũi. Đây là một trong những giai thoại được các nhà nghiên cứu ở Khau Ca kể lại khi quan sát bầy voọc trong mùa mưa.
Bộ lông phân ra rõ ràng thành hai vùng màu trái ngược nhau. Phần lưng, vai và cánh tay trên phủ lông đen sẫm, trong khi bụng, mặt trong tứ chi và một dải dài dọc lưng lại trắng kem. Đuôi dài hơn cả thân – có thể đạt tới 92 cm – và kết thúc bằng một chùm lông trắng. Con đực trưởng thành còn có thêm một mảng lông màu cam đất ở vùng cổ, nổi bật nhất trong mùa giao phối.
Con đực nặng khoảng 14 kg, gần gấp đôi con cái (~8 kg) – mức chênh lệch khá lớn ngay cả trong thế giới linh trưởng. Thân hình thon dài, ngón tay và ngón chân mảnh hơn so với các loài họ hàng, thích nghi tốt cho việc bám vào những cành cây nhỏ trên tán rừng đá vôi.
Chỉ Còn Ở Một Góc Nhỏ Của Hà Giang
Trong lịch sử, voọc mũi hếch phân bố ở cả Hà Giang lẫn Tuyên Quang, trải dọc theo những dãy núi đá vôi phía đông sông Hồng. Nhưng hơn một thập kỷ nay, không còn ghi nhận nào được xác nhận ở Tuyên Quang nữa. Toàn bộ loài thu hẹp về Hà Giang, với hai quần thể còn sống – và quần thể lớn nhất đóng đô tại Khu bảo tồn Khau Ca, nay là một phần của Vườn Quốc gia Du Già – Cao nguyên đá Đồng Văn.
Sinh cảnh ưa thích của chúng là rừng thường xanh nhiệt đới trên núi đá vôi, ở độ cao từ 200 đến 1.400 m. Địa hình karst với những vách đá dựng đứng, hang hốc và tán rừng nhiều tầng vừa là nơi kiếm ăn vừa là nơi trú ẩn tự nhiên khó bị tiếp cận. Chính sự hiểm trở đó, nghịch lý thay, đã giúp những con voọc cuối cùng này sống sót trong khi các quần thể ở vùng thấp lần lượt biến mất.
Bữa Ăn Trên Tán Rừng – Kẻ “Ăn Lá” Chuyên Nghiệp
Nếu hỏi voọc mũi hếch ăn gì, câu trả lời ngắn gọn nhất là: chủ yếu là lá. Chúng thuộc nhóm linh trưởng ăn lá chuyên nghiệp (folivore), với lá tre và lá các cây thường xanh chiếm phần lớn thực đơn quanh năm. Ngoài ra, chúng cũng ăn quả, hoa và hạt tùy mùa – nhưng lá vẫn là nguồn dinh dưỡng chính.
Điều thú vị là voọc mũi hếch có thể tiêu hóa lá già – thứ mà hầu hết linh trưởng khác phải tránh vì hàm lượng cellulose cao và ít dinh dưỡng. Bí quyết nằm ở dạ dày nhiều ngăn, hoạt động tương tự như dạ dày của bò và các loài nhai lại khác. Vi khuẩn cộng sinh trong các ngăn đó lên men và phá vỡ cellulose, giải phóng dinh dưỡng từ nguồn thức ăn tưởng chừng không dùng được. Đây là cơ chế tiến hóa cho phép chúng tồn tại ở những rừng núi đá vôi nghèo nàn mà ít loài khác có thể cạnh tranh được.
Trong ngày, bầy voọc dành khoảng 40% thời gian nghỉ ngơi, 23% cảnh giới, 10% chải chuốt cho nhau và chỉ khoảng 3% vui chơi. Lịch trình có vẻ “nhàm chán” nhưng hoàn toàn hợp lý với sinh vật ăn lá – thức ăn ít calo nên cần tiết kiệm năng lượng tối đa.
Một Bầy, Một Chúa Đực
Voọc mũi hếch sống theo bầy đàn với cấu trúc đa thê rõ ràng: một con đực trưởng thành cùng với nhiều con cái và đàn con của chúng. Đây là kiểu tổ chức xã hội phổ biến ở nhiều loài linh trưởng sống trong rừng nhiệt đới châu Á, nhưng ở voọc mũi hếch, mức độ gắn kết bầy đàn đặc biệt chặt chẽ.
Con cái đạt độ tuổi sinh sản khi khoảng 4 tuổi, con đực muộn hơn nhiều – phải đến năm 7 tuổi. Thời gian mang thai kéo dài khoảng 200 ngày, và con non thường ra đời vào mùa xuân hoặc đầu hè – thời điểm rừng nhiều lá non nhất, nguồn dinh dưỡng dồi dào nhất cho con mẹ đang cho con bú. Mỗi lần sinh thường chỉ một con, đôi khi hai.
Các nhà nghiên cứu ở Khau Ca ghi nhận rằng con non được các thành viên cái khác trong bầy chăm sóc chung, không chỉ riêng con mẹ. Hành vi “allomothering” này – tức là những con cái khác cùng bế ẵm, vỗ về con non – khá phổ biến ở các loài linh trưởng sống bầy đàn bền vững như voọc mũi hếch.
Từ Bờ Vực Tuyệt Chủng – Câu Chuyện Hồi Sinh Chưa Kết Thúc
Năm 2002, khi đội nghiên cứu phát hiện lại quần thể voọc mũi hếch ở Khau Ca sau một thời gian dài tưởng chừng đã biến mất, số lượng chỉ còn chưa đầy 90 cá thể. Con số đó khiến nhiều nhà linh trưởng học lo ngại rằng loài này đã vượt qua “ngưỡng tuyệt chủng chức năng” – tức là còn quá ít để duy trì đa dạng gen lâu dài.
Nhưng điều bất ngờ đã xảy ra. Dự án bảo tồn voọc mũi hếch triển khai ngay sau đó, với sự dẫn dắt của Tổ chức Bảo tồn Động Thực vật Hoang dã Quốc tế (FFI) phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm Hà Giang, đã từng bước vừa bảo vệ sinh cảnh, vừa giảm áp lực săn bắt, vừa đưa người dân địa phương trở thành lực lượng giám sát. Đến cuối năm 2025, khảo sát tại Khau Ca ghi nhận khoảng 160 cá thể – gần gấp đôi so với 23 năm trước.
Năm 2015, Thủ tướng Chính phủ thành lập Vườn Quốc gia Du Già – Cao nguyên đá Đồng Văn trên cơ sở sáp nhập Khu bảo tồn Khau Ca, với vùng bảo vệ nghiêm ngặt hơn 11.000 ha. Đây là bước ngoặt pháp lý quan trọng, tăng đáng kể mức độ bảo vệ pháp lý cho sinh cảnh voọc.
Tuy nhiên, FFI thận trọng khi đánh giá thành công này. 160 cá thể vẫn là con số quá nhỏ. Khi hơn 80% quần thể toàn cầu tập trung ở một khu rừng, chỉ cần một đợt dịch bệnh, một trận cháy rừng lớn, hay một làn sóng săn bắt trái phép có tổ chức là đủ xóa sổ phần lớn loài này trong vài tháng.
Rừng Mất Là Voọc Mất
Săn bắt từng là mối đe dọa hàng đầu với voọc mũi hếch, và đó là lý do quần thể sụp đổ về dưới 90 con vào đầu những năm 2000. Hai thập kỷ tuyên truyền và thực thi pháp luật đã làm giảm đáng kể nạn săn bắt trực tiếp. Nhưng mối đe dọa lớn hơn hiện nay lại là thứ không thể ngăn bằng bẫy hay lồng cũi – đó là mất sinh cảnh.
Nông nghiệp mở rộng dần ăn vào chân rừng. Người dân phụ thuộc vào đất đai và tài nguyên rừng cho sinh kế hàng ngày – đây không phải hành vi phá hoại có chủ ý, mà là hệ quả tất yếu của nghèo đói và thiếu lựa chọn. Chính vì vậy, dự án bảo tồn của FFI không dừng lại ở việc tuần tra và bảo vệ, mà còn hỗ trợ phát triển sinh kế thay thế cho cộng đồng xung quanh khu bảo tồn – một cách tiếp cận bảo tồn dựa vào cộng đồng mà Việt Nam đang áp dụng ngày càng rộng rãi.
Voọc mũi hếch hiện nằm trong danh sách 25 loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới theo đánh giá của Nhóm Chuyên gia Linh trưởng IUCN, và trong Sách Đỏ Việt Nam ở mức CR (Cực kỳ nguy cấp). Loài này cũng được bảo vệ theo Nghị định 84/2021 của Chính phủ Việt Nam về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.
Còn Đó Trên Những Vách Đá Hà Giang
Sao La và voi châu Á thường được nhắc đến nhiều hơn khi nói về động vật nguy cấp của Việt Nam. Voọc mũi hếch ít xuất hiện hơn trên truyền thông, có lẽ vì chúng sống ở vùng núi hẻo lánh và ít người từng tận mắt nhìn thấy ngoài tự nhiên.
Nhưng chính sự ít người biết đến đó cũng là một phần của bài toán bảo tồn. Khi nhận thức của cộng đồng còn thấp, khi loài vật không có “khuôn mặt đại diện” dễ nhận ra như gấu trúc hay hổ, việc huy động nguồn lực bảo vệ càng khó khăn hơn.
160 cá thể. Tất cả đang ở Hà Giang. Và theo FFI, quần thể đang tăng dần – chậm, nhưng ổn định. Đó là tin tốt hiếm có trong thế giới bảo tồn động vật hoang dã, nơi tin xấu thường nhiều hơn tin vui. Liệu con số đó có tiếp tục tăng trong những thập kỷ tới, hay đây chỉ là sự hồi phục tạm thời trước khi sinh cảnh thu hẹp đến điểm không thể đảo ngược – câu trả lời phụ thuộc vào những gì con người quyết định làm với những khu rừng đá vôi cuối cùng ở Hà Giang.
Tài liệu tham khảo:
- IUCN SSC Primate Specialist Group (2024). Rhinopithecus avunculus. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.
- Fauna & Flora International (2025). Conserving the critically endangered Tonkin snub-nosed monkey in Vietnam. fauna-flora.org
- Nghiên cứu sinh thái voọc mũi hếch tại khu vực Khau Ca, tỉnh Hà Giang. Tạp chí Môi trường.
- Báo Hà Giang điện tử (2024). Hồi sinh đàn voọc mũi hếch Hà Giang. baohagiang.vn
- Animal Diversity Web – University of Michigan. Rhinopithecus avunculus. animaldiversity.org
