quần thể cá mập

Bối cảnh sinh học: Kẻ săn mồi đỉnh bảng của đại dương

Cá mập thuộc nhóm cá sụn với bộ xương không có xương sườn, da phủ vảy sụn bảo vệ cơ thể khỏi ký sinh trùng và có từ năm đến bảy khe mang ở mỗi bên[cite: 1]. Về mặt tiến hóa, những tổ tiên giống cá mập đã xuất hiện từ kỷ Devonian, cách đây 419 đến 359 triệu năm[cite: 1]. Cá mập hiện đại được xác nhận sớm nhất có từ kỷ Jura sớm, khoảng 200 triệu năm trước[cite: 1]. Chúng sinh sống ở tất cả các đại dương và phổ biến ở độ sâu lên tới 2.000 mét[cite: 1]. Kích thước của nhóm sinh vật này cực kỳ đa dạng. Loài cá mập lùn (Etmopterus perryi) sống ở vùng biển sâu chỉ dài khoảng 17 cm, trong khi cá mập voi (Rhincodon typus) là loài cá lớn nhất thế giới, có thể đạt chiều dài từ 12 đến 18,8 mét[cite: 1]. Ngoại trừ một số ít loài như cá mập bò hay cá mập sông Hằng có thể sống ở nước ngọt, hầu hết cá mập sinh sống hoàn toàn trong môi trường nước mặn[cite: 1].

Nhiều loài cá mập là những sinh vật săn mồi đỉnh bảng, nằm ở vị trí cao nhất trong chuỗi thức ăn tự nhiên, điển hình như cá mập bò, cá mập hổ, cá mập trắng lớn và cá mập búa[cite: 1]. Một số loài kích thước lớn khác như cá mập voi và cá mập phơi lại lọc sinh vật phù du để lấy thức ăn[cite: 1]. Bất chấp vai trò quan trọng đó, áp lực khai thác từ con người đang đẩy hệ sinh thái biển đến giới hạn. Báo cáo của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) chỉ ra rằng 34% trữ lượng cá biển toàn cầu đã bị đánh bắt quá mức vào năm 2017[cite: 3].

Cơ chế suy giảm: Đánh bắt công nghiệp và nạn cắt vi cá

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự sụp đổ quần thể cá mập là đánh bắt quá mức (overfishing). Đây là quá trình con người loại bỏ các loài thủy sản khỏi môi trường nước với tốc độ lớn hơn mức sinh vật có thể tự phục hồi quần thể tự nhiên[cite: 3]. Tình trạng này bắt nguồn từ bản chất khai thác tự do của nhiều ngư trường. Người đánh bắt cá thường không có động lực dừng lại khi nguồn lợi sắp cạn kiệt, bởi vì nếu họ ngừng khai thác, người khác cũng sẽ lấy đi số tài nguyên đó[cite: 4]. Việc khai thác cường độ cao, đặc biệt là đánh bắt thương mại quy mô công nghiệp, dẫn đến tình trạng suy thoái tới hạn, nơi quần thể cá không còn khả năng tự duy trì và đối mặt nguy cơ tuyệt chủng cục bộ[cite: 3].

Đối với cá mập, nạn cắt vi cá (shark finning) làm trầm trọng thêm tốc độ suy giảm quần thể. Ngư dân loại bỏ vây cá mập và vứt phần thân cồng kềnh trở lại đại dương để tối ưu hóa không gian lưu trữ trên tàu, vì vây là bộ phận mang lại lợi nhuận cao nhất[cite: 2]. Những con cá mập bị vứt bỏ thường vẫn còn sống nhưng mất khả năng bơi lội[cite: 2]. Chúng chìm xuống đáy đại dương và chết vì ngạt thở hoặc bị các loài ăn thịt khác tấn công[cite: 2]. Động lực của hành vi này đến từ nhu cầu tiêu thụ súp vi cá mập và các phương thuốc truyền thống tại Trung Quốc, Đài Loan và Đông Nam Á[cite: 2].

Nhóm Chuyên gia về Cá mập của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) khẳng định hoạt động buôn bán vây cá mập đang mở rộng nhanh chóng và phần lớn không được quản lý, tạo ra một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với quần thể loài này[cite: 2]. Ước tính giá trị của ngành thương mại vây cá mập toàn cầu dao động từ 540 triệu đến 1,2 tỷ USD, với giá bán lẻ thường ở mức 400 USD một kg[cite: 2]. Thậm chí tại Mỹ, vây của cá mập voi hoặc cá mập phơi có thể được mua với giá từ 10.000 đến 20.000 USD như một vật phẩm trưng bày[cite: 2].

Tác động phụ: Đánh bắt không chủ đích và phá hủy sinh cảnh

Bên cạnh khai thác trực tiếp, việc đánh bắt không chủ đích (bycatch) vô tình giết chết một lượng lớn sinh vật biển. Bycatch là sự cố vướng lưới ngoài ý muốn, chiếm khoảng một phần tư tổng sản lượng khai thác biển[cite: 3]. Đặc biệt trong ngành đánh bắt tôm, khối lượng bycatch có thể lớn gấp năm lần khối lượng tôm bắt được[cite: 3]. Nhiều cá mập vô tình mắc lưới, sau đó bị ném trở lại đại dương và chết do vết thương hoặc kiệt sức[cite: 3]. Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến cá mập mà còn tàn phá quần thể các loài thú biển khác. Ví dụ, quần thể cá heo đốm nhiệt đới (Stenella attenuata) ở khu vực phía Đông Thái Bình Dương đã bị giảm hơn một nửa trong thập niên 1960 và 1970 do bycatch.

Sự biến mất của thú săn mồi đỉnh bảng như cá mập gây xáo trộn toàn bộ hệ sinh thái biển[cite: 3]. Khả năng phục hồi của một ngư trường phụ thuộc vào sức chứa tổng thể và sự đa dạng của các điều kiện sinh thái[cite: 3]. Khi quần thể sụt giảm, thành phần loài thay đổi mạnh mẽ có thể dẫn đến sự dịch chuyển hệ sinh thái[cite: 3]. Các luồng năng lượng cân bằng mới sẽ được thiết lập với những loài hoàn toàn khác so với trước khi quần thể cá gốc bị cạn kiệt[cite: 3]. Tại các vùng nước ngọt, khi cá hồi bị đánh bắt quá mức, cá chép có thể khai thác sự thay đổi cân bằng cạnh tranh và chiếm lĩnh môi trường sống, khiến cá hồi không thể phục hồi quần thể sinh sản[cite: 3].

Đồng thời, hoạt động cào đáy đại dương tàn phá các rạn san hô, bọt biển và nhiều loài sinh vật đáy phát triển chậm[cite: 3]. Những khu vực này cung cấp môi trường sống thiết yếu cho nhiều loài thủy sản thương mại[cite: 3]. Sự phá hủy sinh cảnh làm thay đổi chức năng của hệ sinh thái và biến đổi vĩnh viễn sự đa dạng sinh học[cite: 3]. Nhiều loài cá lớn trưởng thành muộn rất khó phục hồi nếu áp lực đánh bắt tiếp diễn, vì cá trưởng thành trở nên quá hiếm để cung cấp thế hệ cá non tiếp theo.

Tình trạng ở Việt Nam

Tại Việt Nam, dải bờ biển dài hơn 3.200 km từng là môi trường sống phong phú của nhiều nhóm cá mập và cá đuối. Loài cá mập voi (Rhincodon typus), sinh vật khổng lồ chuyên lọc phù du, từng xuất hiện thường xuyên tại các vùng biển đảo như Phú Quý (Bình Thuận), Côn Đảo (Bà Rịa, Vũng Tàu) và vịnh Nha Trang (Khánh Hòa). Tuy nhiên, trong hai thập kỷ qua, tần suất ngư dân và thợ lặn bắt gặp loài cá này đã sụt giảm rất lớn.

Sự suy giảm quần thể cá mập và cá đuối tại vùng biển nội địa chủ yếu đến từ hoạt động đánh bắt cường độ cao bằng các phương pháp mang tính hủy diệt. Đội tàu sử dụng lưới kéo đáy cày xới nền đại dương ven bờ, phá hủy trực tiếp rạn san hô và thảm cỏ biển tự nhiên. Điều này làm mất đi nguồn thức ăn và sinh cảnh sinh sản của hàng loạt sinh vật biển lớn. Hiện tượng đánh bắt không chủ đích (bycatch) trong nghề lưới rê và lưới kéo khiến nhiều cá thể cá đuối và cá mập con vô tình mắc lưới, dẫn đến chết ngạt trước khi được ngư dân gỡ ra.

Nhận thức được mức độ nguy cấp, cá mập voi và một số loài cá mập khác đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam với mức độ bảo vệ nghiêm ngặt. Dù lực lượng kiểm lâm biển và biên phòng đã tăng cường tuần tra, việc quản lý đội tàu cá quy mô nhỏ và kiểm soát sản lượng đánh bắt thực tế trên biển Đông vẫn tồn tại nhiều lỗ hổng. Những nỗ lực thành lập Khu bảo tồn biển tại Cù Lao Chàm hay Côn Đảo là giải pháp bắt buộc để tạo ra các hành lang an toàn, giúp những loài sinh vật biển này có không gian phục hồi trước sức ép khai thác bủa vây.

Sản lượng khai thác cá mập toàn cầu được báo cáo cho Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc hiện duy trì ở mức trung bình hơn 500.000 tấn mỗi năm[cite: 2]. Lượng đánh bắt không được kiểm soát và không được báo cáo được cho là vẫn đang diễn ra phổ biến trên các đại dương[cite: 2].

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc cắt vi cá mập lại khiến cá thể bị ngạt thở?

Cá mập cần bơi liên tục để nước chảy qua mang nhằm hấp thụ oxy. Khi bị cắt mất vây, cá không thể di chuyển, chúng chìm xuống đáy đại dương và chết do ngạt thở hoặc bị các loài săn mồi khác tấn công[cite: 2].

Thị trường thương mại vây cá mập có quy mô lớn đến mức nào?

Ước tính giá trị toàn cầu của thương mại vây cá mập dao động từ 540 triệu đến 1,2 tỷ USD. Sản phẩm này có thể được bán lẻ với giá 400 USD một kg, cá biệt vây cá mập voi dùng làm vật trưng bày có giá lên tới 20.000 USD[cite: 2].

Đánh bắt đáy (bottom dragging) gây hại gì cho sinh thái?

Phương pháp đánh lưới này cào xới nền đại dương, phá hủy san hô, bọt biển và các loài sinh vật đáy phát triển chậm[cite: 3]. Quá trình này làm mất sinh cảnh tự nhiên của thủy sản thương mại và làm thay đổi vĩnh viễn sự đa dạng sinh học[cite: 3].

Bycatch là gì và mức độ nghiêm trọng ra sao?

Bycatch là việc vô tình bắt phải các loài không mong muốn trong quá trình đánh lưới[cite: 3]. Tình trạng này chiếm tới một phần tư tổng sản lượng khai thác biển toàn cầu, đặc biệt trong đánh bắt tôm, khối lượng bycatch có thể lớn gấp năm lần khối lượng tôm bắt được[cite: 3].

Hệ sinh thái đại dương thay đổi thế nào khi thú săn mồi biến mất?

Sự sụt giảm mạnh số lượng thú săn mồi đỉnh bảng làm đảo lộn cấu trúc cạnh tranh, dẫn đến dịch chuyển hệ sinh thái[cite: 3]. Những loài cá nhỏ khác có thể bùng phát số lượng và tiếp quản môi trường sống, khiến loài ban đầu không thể phục hồi quần thể sinh sản[cite: 3].