Cánh cụt hoàng đế

Chịu đựng cái rét âm 62 độ C trong bóng tối Nam Cực mịt mù, những con trống vẫn đứng sừng sững ôm một quả trứng duy nhất suốt hơn hai tháng mà không ăn bất cứ thứ gì. Cánh cụt hoàng đế (Aptenodytes forsteri) là minh chứng sống cho giới hạn chịu đựng khắc nghiệt nhất của động vật hằng nhiệt trước sức mạnh của thiên nhiên. Khác với mọi loài chim trên Trái Đất, chúng chọn thời điểm tồi tệ nhất trong năm để bắt đầu chu kỳ sống mới.

Đặc điểm nhận dạng của cánh cụt hoàng đế

Trong số 17 loài thuộc họ cánh cụt trên thế giới, cánh cụt hoàng đế giữ kỷ lục là loài to lớn nhất và nặng nhất. Một cá thể trưởng thành có thể cao tới 1,15 mét, tương đương với chiều cao của một đứa trẻ sáu tuổi ở người. Trọng lượng của chúng có thể chạm mốc tối đa 46 kg trước mùa sinh sản.

Vẻ ngoài của chúng mang tính biểu tượng cao với phần bụng trắng toát và tấm lưng đen bóng. Sự phân bố màu sắc này không chỉ để làm đẹp, đó là cơ chế ngụy trang hoàn hảo dưới nước. Khi bơi, kẻ săn mồi nhìn từ dưới lên sẽ thấy bụng trắng lẫn với ánh sáng mặt trời xuyên qua mặt băng, còn con mồi nhìn từ trên xuống sẽ thấy lưng đen chìm vào đáy biển sâu thẳm. Điểm nhấn nổi bật nhất trên cơ thể chúng là vệt màu vàng cam rực rỡ ở hai bên cổ, kéo dài lên má và dọc theo mỏ đen.

Khi mới nở, chim non không mang màu sắc lộng lẫy như bố mẹ. Chúng khoác trên mình lớp lông tơ màu xám nhạt, xù xì và gần như trụi lủi ở một số bộ phận. Lớp lông này chưa có khả năng chống thấm nước, bắt buộc chim non phải trú ngụ trong túi ấp của bố mẹ cho đến khi đủ lớn.

Hành trình sinh sản giữa mùa đông băng giá

Hầu hết các loài chim chọn mùa xuân ấm áp để sinh sản khi nguồn thức ăn dồi dào. Cánh cụt hoàng đế lại đi ngược quy luật đó. Vào khoảng tháng 3 hoặc tháng 4, khi mùa đông Nam Cực bắt đầu ập đến và các loài động vật khác bỏ chạy ra biển, chúng lại lạch bạch rời đại dương để đi sâu vào đất liền. Quãng đường di chuyển trên mặt băng đến các bãi sinh sản truyền thống có thể kéo dài hơn 150 km.

Sau khi con mái đẻ một quả trứng duy nhất, nó đã cạn kiệt năng lượng. Nó lập tức chuyển quả trứng cho con trống rồi quay ngược trở lại biển khơi để tìm kiếm thức ăn. Trách nhiệm ấp trứng lúc này đè nặng lên vai con trống. Cánh cụt hoàng đế không làm tổ bằng cành cây hay đá. Con trống khéo léo đặt quả trứng lên mu bàn chân có màng của mình, sau đó thả một nếp gấp da bụng phủ xuống để giữ ấm. Nhiệt độ bên trong lớp da ấp này luôn duy trì ổn định, trong khi nhiệt độ môi trường bên ngoài có thể rớt xuống âm 40 đến âm 62 độ C.

Trong suốt 62 đến 67 ngày ấp trứng, những con trống phải nhịn ăn hoàn toàn. Chúng duy trì sự sống bằng lớp mỡ dự trữ tích lũy từ mùa hè. Để chống lại những cơn bão tuyết dữ dội, hàng ngàn con trống sẽ đứng xếp thành đội hình xoắn ốc rậm rạp. Chúng liên tục luân chuyển vị trí từ ngoài rìa lạnh lẽo vào trung tâm ấm áp để đảm bảo không cá thể nào bị chết cóng. Khi con mái no nê trở về cũng là lúc trứng nở, con trống lúc này có thể đã sụt mất một nửa trọng lượng cơ thể ban đầu.

Cánh cụt hoàng đế lặn sâu và săn mồi ra sao

Trên mặt băng, chúng có vẻ vụng về, nhưng khi lao xuống nước, chúng biến thành những “ngư lôi” thực thụ. Đôi cánh ngắn trở thành chân chèo mạnh mẽ, giúp chúng đạt tốc độ bơi bứt tốc lên tới 25 km/h. Để thoát khỏi mặt nước hoặc lao lên các tảng băng cao an toàn, cánh cụt hoàng đế sử dụng một kỹ thuật đặc biệt. Bộ lông của chúng giải phóng một luồng bọt khí li ti, làm giảm lực ma sát với nước, giúp cơ thể phóng vọt lên không trung.

Khi săn thức ăn, chúng thường lặn trong vòng chưa tới một phút, nhưng có khả năng nhịn thở tối đa lên đến 10 phút. Kỷ lục độ sâu lặn của chúng chạm mốc 475 mét dưới mực nước biển. Để làm được điều này, cơ thể chúng tự động giảm lưu lượng máu đến da và các cơ quan nội tạng không cần thiết, khiến nhiệt độ lõi cơ thể có thể hạ xuống chỉ còn khoảng 22 độ C nhằm tiết kiệm oxy và năng lượng.

Thực đơn chính của chúng bao gồm cá, mực ống và krill Nam Cực. Vùng biển lạnh giá này cũng là nơi kiếm ăn chung của Cá voi xanh khổng lồ và Họ Cá heo đại dương, đôi khi còn có sự xuất hiện của Cá mập trắng lớn ở các vùng rìa đại dương ấm hơn. Khám phá thú vị là nhà thám hiểm James Clark Ross từng ghi nhận có những cá thể mang tới 450 gram sỏi đá trong dạ dày, một tập tính được cho là giúp chúng nghiền nát thức ăn hoặc điều chỉnh trọng lượng khi lặn sâu.

Sự phát triển của chim non cũng phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thức ăn từ biển. Khi được khoảng 6 tuần tuổi, chim non đủ cứng cáp để rời khỏi chân bố mẹ. Chúng tập hợp lại thành các nhóm “nhà trẻ” lớn, đứng rúc vào nhau để giữ ấm và tự bảo vệ. Lúc này, cả chim bố và chim mẹ đều rảnh rỗi để cùng ra biển đánh bắt thức ăn, mang về lượng dinh dưỡng gấp đôi cho đứa con đang lớn nhanh như thổi.

Tình trạng bảo tồn và tương lai trên lớp băng

Theo Sách Đỏ IUCN, cánh cụt hoàng đế hiện được phân loại là loài Sắp bị đe dọa (Near Threatened). Dữ liệu thống kê ghi nhận có khoảng 54 quần thể sinh sản rải rác dọc theo toàn bộ bờ biển lục địa Nam Cực, tập trung lớn nhất ở vùng biển Ross và Weddell.

Dù đã phục hồi đáng kể từ những năm 1950 sau khi nạn săn bắt hải cẩu quy mô lớn chấm dứt, chúng đang đối mặt với những rủi ro mới. Các nhà khoa học ghi nhận sự sụt giảm số lượng cá thể không rõ nguyên nhân ở khu vực phía nam Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Rủi ro lớn nhất của chúng hiện nay là sự biến mất của các tảng băng trên biển. Vì toàn bộ chu kỳ sinh sản và nuôi con đều diễn ra trên mặt băng, nếu băng tan quá sớm trước khi chim non mọc đủ lông chống nước, tỷ lệ tử vong ở con non sẽ cực kỳ cao.

Mối liên hệ với Việt Nam

Với điều kiện khí hậu nhiệt đới, cánh cụt hoàng đế không thể tồn tại trong môi trường tự nhiên tại Việt Nam. Khán giả Việt Nam chủ yếu biết đến loài chim khổng lồ này qua các bộ phim tài liệu quốc tế hoặc phim hoạt hình. Trong khi nhiệt độ mùa đông miền Bắc Việt Nam có lúc chạm ngưỡng 0 độ C đã gây rét đậm rét hại trên diện rộng, thì mức âm 60 độ C tại Nam Cực nơi những chú chim non chào đời quả thực nằm ngoài sức tưởng tượng của con người. Một số khu vui chơi hoặc thủy cung lớn tại châu Á có nỗ lực tạo môi trường nhân tạo âm độ để bảo tồn cánh cụt sinh sản, nhưng đòi hỏi chi phí và kỹ thuật khổng lồ.

Một con trống khi kết thúc nhiệm vụ ấp trứng 67 ngày có thể sụt từ 46 kg xuống chỉ còn hơn 20 kg. Phải đến tháng 12, khi mùa hè Nam Cực làm băng tan nứt gãy, chúng mới có thể bơi ra vùng nước mở để thưởng thức bữa ăn đầu tiên sau hơn 115 ngày ròng rã nhịn đói trên mặt băng.

Câu hỏi thường gặp

Cánh cụt hoàng đế nặng bao nhiêu kg?

Một con trưởng thành có thể nặng từ 30 kg đến 40 kg, mức trọng lượng kỷ lục từng ghi nhận là 46 kg trước mùa sinh sản, biến chúng thành loài chim biển nặng nhất thế giới.

Cánh cụt hoàng đế sống ở đâu?

Chúng sống quanh năm ở lục địa Nam Cực. Vào mùa sinh sản, chúng đi sâu vào đất liền trên các tảng băng dày; vào mùa hè, chúng ra các vùng nước quanh bờ biển Nam Cực để kiếm ăn.

Tại sao cánh cụt đực lại ấp trứng?

Con cái bị cạn kiệt sức lực sau khi đẻ trứng và phải ra biển tìm thức ăn ngay lập tức. Con đực đảm nhận việc ấp trứng bằng cách đặt quả trứng lên chân và dùng nếp da bụng giữ ấm suốt hai tháng trong khi chờ con cái mang thức ăn về.

Cánh cụt hoàng đế ăn gì để sống?

Thức ăn chủ yếu của chúng là cá biển, các loài mực ống (như lớp Chân đầu) và một lượng lớn krill Nam Cực.

Cánh cụt hoàng đế lặn sâu bao nhiêu mét?

Chúng là những tay bơi lặn xuất sắc với kỷ lục lặn sâu đạt tới 475 mét dưới mực nước biển và có thể nhịn thở dưới nước tới 10 phút.

Tài liệu tham khảo

– Danh lục Đỏ IUCN về các loài bị đe dọa (IUCN Red List of Threatened Species) – Animal Diversity Web (ADW) – Bách khoa toàn thư thế giới động vật (Encyclopedia of the Animal World) – Hồ sơ dữ liệu động vật Nam Cực (Antarctic Animal Data Records) – IUCN Red List – Aptenodytes forsteri